(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "M. Tulli Ciceronis In L. Catalinam orationes"

871 
C7Jb.c 



COLOMBO 



IN L. CATILINAM 
ORATIONES 



Digitized by the Internet Archive 
in 2013 



http://archive.org/details/mtulliciceronisicice 



The person charging this material is re- 
sponsible for its return to the library from 
which it was withdrawn on or before the 
Latest Date stamped below. 

Theft, mutilation, and underlining of books are reasons 
for disciplinary action and may result in dismissal from 
the University. 
To renew call Telephone Center, 333-8400 

UNIVERSITY OF ILLINOIS LIBRARY AT URBANA-CHAMPAIGN 



OCT 9 198;: 









L161— O-1096 



i 



CORPUS SCRIPTORUM LATINORUM 
PARAVIANUM 

Moderante CAROLO PASCAL 



N. 35. 



EX OFFICINA REGIA 
I. B. PARAVIAE BT SOO. 

AUGU8TAE TAUR. 



\ 



SJ31<* 



M. TVIAA ( JOURONlvS 



IN L. CATILINAM 

ORATIONES 



RECOGNOVIT, PRAEFATUS EST, APPENDICE CRITICA 
ET INDICIBUS INSTRUXIT 

SIXTU8 COLOMBO 




IN AEDIBUS 10. BAPT. PARAVIAE ET SOCIORUM 

AUG. TAURINORUM-MEDIOLANI-FLORENTIAE-ROMAE-NEAPOLI-PANORMI 
TERGESTE apud L. CAPPELLI. 



proprietA letteraria 



Torino - Stamperia Reale Gr. B. Paravia & C. 
1398 (A) X-920 9778 






MORTVIS • PRO • PATRIA 
SACRVM 






VERSITYOF 
INOIS LIBRARY 
AT UR3ANA-CHAMPAIGN 



PKAEFATIO 



Criticae orationum in Catilinam recensioni maximam prae- 
claramque operam dedit Carolus Halmius, cum has edendas 
curaret in Tullianis operibus, quae ipsius Halmii et Io. G-eorg. 
Baiteri curis eruditisque laboribus instructa prodierunt Turici 
a. 1854. Xam in suo critico adparatu ad Catilinarias adornando 
Halmius quadraginta codices ad manum habuit, partim a se 
conlatos, partim vero amicorum doctorumque virorum cura 
exploratos. Quibus codicibus clarissimus vir ita quidem fere 
semper est usus, ut quam proxime optimis traditionis vestigiis 
per invia et lubrica variantium lectionum insisteret, inmunisque 
a plerisque vitiis esset, in quae alii inciderant qui Catilinarias 
orationes edendas susceperant: ne ipso quidem Lambino excepto, 
utpote qui non raro lectionibus exiguae vel nullius antiquitatis au- 
ctoritate firmatis auctoritatem tribuerit, numerositatem sermonis 
potius quam veritatem quaerens, nimisque interdum sibi ipsi in- 
dulgens in textu reconcinnando. Etenim quam viam rationemque 
potissimum secutus Lambinus editionem suam Tullianorum ope- 
rum Parisiensem Aldinam a. 1566 trium annorum laboribus ma- 
gnoque « antiquorum librorum »adparatu adornaverit, ipse testatur 
in sua Praefatione « erudito et humanitate polito lectori », ubi rem 
habet cum iis qui eum* arguerent « quod vel nimis multa et nimis 
audacter inmutavisset, vel quod nimis timidus fuisset in exempla- 
ribus antiquis sequendis et vulgatis ex eorum auctoritate corri- 
gendis: quibus ipse respondit se « mediam quandam viam in hoc 
negotio gerendo secutum esse ». « Nam — inquit — neque ita mihi 
omnia ad vivum esse resecanda existimavi, ut, quidquid in libris 
veteribus reperissem, id statim eiecta vulgata scriptura in eius 
locum substituerem; neque rursus ita religiosus aut timidus fui 



VIII PRAEFATIO 

ut, quo in loco perspicue sinceri essent libri antiqui, contaminatj 
vulgati, ei loco manus medicas atque adeo scalpellum non adhi- 
berem, eurh locum continuo non sanarem. Praeterea ubi lectionem 
vulgatam inmutavi, mei facti rationem in meis scholiis exposui; 
ubi nihil mutavi, cum tamen aliter esset scriptum in libris an- 
tiquis, de eo quoque lectorem admonui, scripturamque veterem 
bona fide repraesentavi, idque varie, interdurn nihil ipse statuens 
iudiciumque lectori suum relinquens, interdum sententiam meam 
aperiens, et alteram probans, alteram inprobans, modoque vul- 
gatam antiquae, modo antiquam vulgatae anteponens ». Aliam 
prorsus viam rationemque secutus C. Halmius, ex multis suis co- 
dicibus eos praesertim adhibuit, qui recentioribus arbitriis inter- 
polationibusque carerent; ipse enim ait in Praef. « sibi contigisse 
ut optimae familiae septem codices nancisceretur »: qui sunt Salis- 
burgensis St. Petri, Benedictoburanus, Inderdorfensis, sive codd. 
Monacenses Latt. nn. 15964, 461 1, 7809; et Lagomarsiniani quatuor 
numeris 62(1), 10, 51, 57 signati; « quorum tamen, inquit, tres 
posteriores iam multas interpolationes habent ». Si quis vero 
diligenter Halmianum textum perspexerit, animadvertere poterit 
Halmium persaepe auctoritatem unius optimae quidem fidei 
codicis, qui est Laurent. Plut. XLV, 2 (Lagom. 62) saec. xiii, 
(L), secutum esse: lectiones autem quas ex ceteris mss. deprom- 
pserit contra L, non multas esse neque magni momenti; quare 
Halmiana recensio oratt. in Catil. parum sane differt a Muelle- 
riana et a recentioribus, quae optimorum librorum mss. fidem 
sinceritatemque penitus repraesentant. Et re quidem vera, mo- 
nitum illud quod Orellius in praef. tamquam edendi normam 
proponit « non numerandos, sed potius aestimandos esse codices » 
mihi videtur maxime oratt. Catilinarias edentibus esse conside- 
randum, utpote in quas renatis praesertim in Italia litteris, 
subtili quadam divinandi et coniciendi facultate Viri docti abusi 
sint; quod ipse Halmius memorat in sua praef . (p.vn): «orationes, 
inquit, Catilinariae cum iam, ante quam studia antiquitatis fere 
intermortua saeculo xiv et xv in Italia renascerentur, in scholis 
lectitari ob eamque causam saepe describi solitae essent, iam 
pridem multis interpolationibus et pravis correctionibus foedari 

(1) Hic est Cod. Laurentianus Plut. XLV, 2 saec. xm (L in meo adpa- 
ratu) ex quo simul cum Ambrosiano (A), Holkhamico (H) et Vossiano (V) 
potissimum optima familia (a) constat. 



PHAEFATIO IX 

ooeptaesunt,idquod antea magisdivinari quam perapici potuerat ». 
Quanta vero perniciee his Tullianis opusculis instaret, quantaque 
iv vera in ea aliquando inciderit, deprehendere. unusquisque potrrit 
o\ varietate editionis principis Romanae a. 1471 ab Io. Andiva 
episcopO Aleriensi prolatae, quam varietatem ego nunc primum ad 
integrum in meum criticum adparatum attuli, ex huius editionis 
praeolaro exemplo quod exstat in Taurincnsi Regia Bibliotheca; 
quae editio in textu oratt. in Catilinam vestigia omnia Bincerae 
lectionis deserens, per arbitria deteriorum manuscriptorum 
librorum adeo grassatur, ut interdum tullianus textus ac sermo 
in ea difficulter prorsus dignosci queat, dubitarique possit utrum 
textus ipse adsit an quaedam scholiastarum grammaticorumve 
conmenticia oratio. Cum igitur Catilinarias orationes iussu cla 
rissimi viri Caroli Pascal denuo recognoscendas susciperem, opti- 
niuni mihi visum est prima auspicia sumere ab Halmiana editione; 
siquidem haec, uti supra memoravi, ad Tullianam fidem repe- 
riendam exprimendamque securum iter demonstrasse videtur. 
Ut paucis rem expediam, harum orationum praecipui testes 
sunt quatuor libri manu scripti, qui veluti fraterna similitudine 
inter sese copulati, familiam quandam faciunt; haec autem fa- 
milia post Nohlii edit. nota a designari solet. Hi sunt Cod. Am- 
brosianus C 29inf. (A); Cod. Laurentianus Plut. XLV, 2 (L); Cod. 
Vossianus Leidensis Lat. 0. 2 (V), et fragmenta codicis Holkha- 
mici (H), quae nuper W. Peterson patefecit, de quibus multa 
pertractavit clarissimus vir in opere quod inscribitur: Collations 
from the Codex Cluniacensis seu Holkhamicus, a ninih-century 
manuscript of Cicero, now in Lord Leicestefs library at Holkham ( 1 ). 
His quatuor libris adiciendus est etiam Cod. Caroli Stephani ($) 
qui persaepe cum iis consentit, cuius tamen ego non integram 
conlationem, sed selectas tantum lectiones ex Halmiano potis- 
simum adparatu dedi. 

Codex Ambrosianus, qui mea quidem sententia familiam 
ducit, quemque ipse inspexi (2), est liber membraneus, « vene- 
randae prorsus, ut ait Maius, post palirnpsestos antiquitatis, 
saeculi circiter x »; praeter Catilinarias continet Cic. de Offiviis 



(1) Anecdota Oxoniensia. Classical series part IX. Oxford 1901. 

(2) Doctissimo viro Aloisio Gramatica Ambrosianae Mediolaneusis 
Bibliothecae moderatori gratias habeo, quod Codicem hunc maxima faci- 
litate mihi tractandum explorandumque concessit. 



X PRAEFATIO 

itemque pro Marcello, pro Jjigario, pro Deiotaro. Integrara liuius 
cod. conlationem dederat a. 1863 Io. G-eorgius Baiter(l); poia 
a. 1879 Paulus Vollertus rogatu C. F. W. Mueller denuo contulit: 
« ex qua conlatione, ait Mueller, quantum is eod. inter ceteros 
excellat magis etiam apparet » (2). Pari fere praestantiae prae- 
conio una cum Ambrosiano extollendi sunt Vossianus et Lauren- 
tianus: Vossianum contulit A. C. Clark, qui eo usus est etiam in 
recensendis Caesarianis et Philippicis; in Caesarianis eodem digni- 
tatis gradu ac A excellit, in Philippicis vero secundum locum 
occupat post V(aticanum) (3) atque huic uni antiquitate cedit. 
De lectionibus Ambrosiani, Vossiani atque Holkhamici quaedam 
adnotanda erunt infra, cum de ceteris codd. agam: hoc tantum 
memorasse iuvabit, quod inter doctos viros constat, hos tres 
libros tam arto vinculo inter sese coniunctos esse, ut saepe ex 
uno archetypo defluxisse videantur (4). De Laurentiano autem, 
cum aliter res se habeat, pauca sunt animadvertenda antequam 
longius progredior. Qui codex, utpote aetate recentior, etsi eandem 
textus varietatem ac AHV maxima ex parte conplectitur, tamen 
vestigia nonnulla praebet recentiorum emendationum, iis praeser- 
tim in locis in quibus AH V verbis vel mendosis vel omissis labo- 
rant. Ex. gr. Orat. I. 1; coniurationem tuam L; om. tuam AHV. 

— I. 23: vix feram sermones hominum si id feceris L; om. si 
id feceris AHV. — II. 11: intus insidiae sunt L; om. AHV (5). 

— I. 29: summi et clarissimi viri L; add. cives AHV; etc. (6). 
Interdum vero L correctiones quasdam amplectitur deterioris 
quidem notae; ex. gr. I. 14: locum vacuefecisses AHV$; locum 
vacuum fecisses L. — I. 8: mecum tandem AHV; tandem mecum 
L. — I, 9: me in meo lecto AV (H hic deficit); me in meo lectulo L. 

- I. 13: nemo qui non oderit AV (H deficit); nemo qui te non 
oderit L. — I. 1 >: iam tibi extorta AV (H def.); tibi iam ext. L. 

— I. 17: et iam diu nihil te iudicat nisi de parricidio AHV; et 
iam diu de te nihil iudicat nisi de parricidio L; etc. His similia 



(1) Philoloous vol. XX (1863) pp. 338-344. 

(2) Adn. crit. in Catil. 

(3) Scilicet tabularii Basilicae Vaticanae H 25, saec. ix. 

(4) Vide tamen de hoc quae infra disputabuntur. 

(5) Quae tamen verba interpolata esse mihi videntur. 

(6) Alia exempla huius generis infra adducentur; cetera vide in crit. 
append. 



PftAEFATIO XI 

oonplura reperies, benigne lector, in meo critioo adparatu: ex 
quibus patet Laurentianum nostrum interdum ad recentiores 
libroe accedere, non ita tamen ui eius fi<l< s auctoritasque gra- 
v i t * * r perturbetur, praecipue autem eum recentiorum auctori- 
tatem adhibuis&e a<l corrigenda < i a quae in AHV vel in horuni 
archetypis mendosa iam pridem exstabant et ad explenda 
quae in potioribus illis deesse patet. De cod. H sive fragmentis 
Bolkhamicis a W. Peterson, uti supra lncmoravi, patefactis, 
vide, quaeso, ea quae ipsr disseruit in opere supra laudato, 
<l»> quibus ego quaedam tantum perstringam, ne sermo a pro- 
posito niiniuni aberrare videatur. Ergo hic codex membraneus 
valde niutilus es1 : <>]>timae familiae (a) facile princeps si in- 
teger nobis adhuc superesset, nequit sane sic in frusta redactus 
agmen ducere. Antiquior quidem est ipso Ambrosiano utpote 

.ix exaratus (1). Praeter fragmenta orationum in Catilinam 
hae membranae continent Caesarianarum (Lig. Deiot.; deest 
pro Marcello) Yerrinarumque reliquias, scilicet: Pro Lig. §§ 18-28 
[hoc victo auctor fui sed tum); pro rege Deiot. §§ 1-6 (cum 

in omnibus causis — audiente et disceptante), §§ 15 ad finem 
(finitimi omnes liberos populos — conservare clementiae tuae. - 
In Verrem II §§ 1-30 (multa mihi necessario — hoc est cum sua 
cohorte); §§ 112-117 (ac magnificentissime gessit — cupidissi- 
mumque; §§ 157-183 (iamdudum enim mihi — hoc quidem certe 

ifestum). - 

Reliquiae orationum in Catilinam hae sunt: 

In Cat. I. 1-5 (quousque tandem — hoc quod iam pridem); 

tfrid. 17 -33 (riderem carere me — vivos mortuosque mactabis). 

In Cat. II. 1-11 (tandem aliquando — poterunt quacumque); 

ihiiL l.~)-2!» (ne mihi sit invidiosum nefario scelere defendant). 



(1) Peterson, in op. laud. pag. n. E Cluniacensi coenobio codicem iam 
pridem migraese pro certo habendmn est (ibid. p. vi sqq.). Designatum esse 
videtur in vetere Catalogo Cluniacensis Bibliothecae (Delisle, Cdbinet des 
Mss. II. p. 458 sq.) sub numero 498 his verbis: Volumen in quo continetur 
Cicero in Catilina<^m^> et idem pro Quinto Ligario et pro rege Deiofaro 
publicte litteris et de actione, idemque in Verrinis. Patet igitur in hoc 
'«'dice Marcellianain orationem non exstitisse eamque Ambrosianum ex 
alio archetypo hausisse. De qua re (videlicet an idem sit archetypus co- 
dicuin A et H) vide quae infra disputantur. 



XII PRAEFATJO 

In Cat. III. 1 (rem publieam quirites - comertxUam ae 
resti — ); ib. 9-19 (regnum huius urbis — totius urbis atque); ibid. 
23-26 (ac miserrimo interitu — non eadem est fortuna). 

In Cat. IV. 8. 15 (constituta esse vohierunt — qua frequenfia 
quo studio). 

W. Peterson in opere laudato Ambrosianum cod. C 2U ix 
Holkhamico derivasse contendit (1); ad cuius sententiam nemo 
sane accesserit, cum indicia omnia palaeographica ei obsistere 
videantur. Etenim H Marcellianam orationem nuinquam cori- 
plexus esse videtur (2), quae oratio exstat in A; praeterea A 
continet etiam libros de officiis eadem manu descriptos, quos 
certe Ambrosianum ex alio archetypo hausisse credendum 
Huc accedit codicis A orthographia, quae cum Holkhamicarum 
membranarum scribendi ratione nullo modo convenit (3); nam 
in A persaepe antiquiores verborum forniae occurrunt, veluti 
superlativa desinentia in -ssumus ( L ssimus H), gerundia et 
gerundiva in -undus (-endus H); praeterea lubet, lubido (libet, 
libido H); existumare (existimare H); optumus (optimus H), in- 
minere (imminere H); item voltus, volnus (vultus, vulnus H) (4) 
aliaque huiusce modi. Denique ex appendice critica conplura 
deprehendas, humanissime lector, quae confirmare videntur Am- 
brosianum neque ex Holkhamico directo tramite defiuxisse neque 
ex eodem archetypo (5), quamquam archetypus codicis A mani- 



(1) p. xi sqq.: to prove that A derives directly or indirectly 

from Ho. 

(2) ibid. p. vi et adnot. 

(3) V. Peterson, ibid., p. xiu sq. 

(4) Interdum tamen (sed perraro) etiam in A occurrunt recentiores 
formae: foi. 55 r stultissimos prudentissimis ; fol. 57 r optumorum et for- 
tissimorum; fol. 58 r moriendum; 65 v vulnus; 66 r plurimis. Praeterea 
Cat. I. 25 nanetus Hm 1 (nactus m 2 erasit m 3 ); nactus A. — Animadvertendum 
est, in H semper fere superlativa in -ssimus correcta esse a manu secunda, 

v v 

v litera supra scripta hoc modo: honestissima, inputfentissima etc, has 
vero ceterasque fere omnes correctiones erasas postea fuisse. 

(5) Ad rem pertinere mihi videtur Cat. I. 22: utinam tibi istam mentem 
di inmortales donent A (V^); utinam tibi istam mentem di inmort. duint H; 

utinam duent L. Lectio duint ex quodam Cuiacii codice fluxisse constat 

(V. Peterson, ibid., p. xxxu sq.), Ambroeiani vero archetypum eam 
prorsus ignorasse patet. Codex Cuiacii ex sententia Petersoni ipse Holkha- 
micufe fuit (V. ibid.). Lectio autem Laurentiani L orta esse videtur non ex 



PRASFATIO XIII 

feato quibusdam in Locis isdem Lacunis tnendiaque atque arche- 
Eypue H Laboraret. Quae menda Lacunaeque in a familia (AHV) 
ooeurrentia non magni sane momenti sunt; ex. gr. I. 22: corrigas] 
boUigas AII. — II. 9: qui se non intimum Catilinae esse fateatur] 
om. v±*i> fateatur AIIV. - III. 16: nec L. Cassi adipes] nec 
L, Cassi alipee a (Cassialipes H; alipes in marg. A). — III. 19: 
inauratum] auratum AHV. — IV. 13: minueretur hic ad ever- 
tonda fundamenta rei p.] om. AHV; etc. Aliquando etiam vesti- 
gium aliquod interpolationis occurrit in a; ex. gr. III. 24: L. Sulla 
P. Sulpicium oppressit] add. eiecit ex urbe a; I. 29: summi et 
olaiissimi viri] add. cives AHV, etc. Holkhamicus videtur mihi 
interpolatus etiam II. 29: pulcherrimam florentissimamque] ita 
AVL (fi); pulcherr. florentissimani potentissimamque H (y h). 

Ceteri libri mss., ii scilicet qui ex Halmiana familia (praeter 
L ^) meHoris notae esse deprehenduntur, dispertiri solent post 
Xohlium in duas series, quae sunt: [3 (= Benedictoburanus: b; 
Laurent. Plut. 48.10: c; Inderdorfensis nunc Monac. 7809: i; 
Salisburgensis Sti Petri nunc Monac. 15964: s) et y (= Tegern- 
sie nunc Monac. 15734: t; Egmontanus nunc Bruxellensis 
L0060: a; Laurentianus Plut. L. 45 Lgm. 63, x). Horum lectiones, 
uti iam supra memoravi, aliquando et emendatiores et integriores 
sunt iis quae in a occurrunt; ex. gr. IV. 9: quoniam hanc is in 
iv p. viam fi(h); q. hanc is in rem p. viam cett.; IV. 13 minue- 
retur hic ad evertenda fundamenta rei p.] ita ^y; om. a. Verum 
Bftepe (etsi codd. p praestare videntur codicibus y et Halmius 
quibusdam in locis (1) lectionem bci 8 secutus est contra Lauren- 
tianum L) (2) hi codices interpolatam lectionem (saepius quidem y) 
habent; en nonnulla exempla: I. 29: summi et clarissimi viri] 
tia L; add. cives AHV (h); summi viri et clarissimi cives ^y 
(quae lectio videtur arbitrio conflata ex interpolata voce cives 

in a); ibid. ne quid invidiae] ita a; add. mihi (3y; L 12: Italiam 

totam] ita a^; It. denique totam (3y (h); I. 30: quorum auctori- 
tate multi] ita a; quorum auctoritatem secuti multi ^y; II. 10: 
ebrios sobriis] ebriosos sobriis ^y; II. 11: domesticum bellum 
manet, intus insidiae sunt, intus inclusum periculum est, intus 



conruptione vocia duint ut Peterson opinatur, sed ex conruptione vocis 
donent (doent). Vide append. crit. 

(1) V. in praef. Muellcri. 

(2) Hic codex apud Halmium Nohlium et Clarkium nota a designatur. 



XIV PRAEFATIO 

est hostis] ita py; om. int u> msidiae simt AHV (vide adpar. 
crit.); II. 20: ex iis eoloniis quas Sulla comtituit] Ua x; es 
col. quas Faesulas Sulla const. jjy; II. 26: gladiatores quam sibi 
ille manurn certissimam fore putavit] ita a (h); gladiator< > quam 
sibi ille manum fCertissimam fortissimamque fore putavil ( j\ 
glad. q. sibi ille maximam manum et certissimam fore putavit y. 
— His similia alia plurima in critico adparatu invenientur. 

Catilinariae orationes exstant descriptae etiam in Codice 
Harleiano 2862 (h), cuius plenam varietatem dedit clarissimus vir 
A. C. Clark in Appendice operis quod ab eo inscriptum est: Colla- 
tions from the Hatleian ms. of Cicero 2862 (1). Huius libri fides in 
Catilinariis secundo loco post AHVL (a) conputanda est; etenim 
quamquam eius lectiones saepe cum a conveniunt, tainen non 
raro codicibus deterioribus adhaerent (2). Ex. gr. I. 12 Italiarn 
totam a; It. denique totam h (3y; I. 30: quorum auctoritate 
multi a; quorum auctoritatem multi secuti h (V. supra et crit. 
adpar.); II. 29: pulcherrimam florentissimamque a[3; pulcherr. flo- 
rentiss. potentissimamque H hy; etc. In his vero locis, in quibus h 
ab a discedit, non semper lectio eius est reicienda; ex. gr. IV. 8: 
multos animi atque corporis <dolores> uno dolore] ita ego; animi 
atque corporis multos uno dolore h; est autem haec etiam lcctio 
cod. Coloniensis (seu Basilicani Gulielmii), de quo in praef. ad 
Milonianam disputavi (">), de quo etiam multa habet in opere 
laudato ipse Clarkius qui primus hunc Harleianum contulit eun- 
demque esse ac Coloniensem Gulielmii deperditum demonstravit; 
hoc igitur loco lectio Coloniensis cod. (apud Halmiufn in adpa- 
ratu) est haec: multos animi atque corporis uno dolore; ceteri vero: 
multas uno dolore animi atgue corporis; quae lectio est mani- 
festo conrupta; eam vero Clarkius sequitur, sic tamen emen- 
datam: multas uno dolore animi atque corporis <miserias>; 
— an recte, viderint doctiores (4). 

De ceteris mss. quibus Halmius suum amplissimum criticum 



(1) Anecdota Oxoniensia, Class. Series part VII. Oxford 1892. 

(2) Clark, op. cit., p. xxvi sq. 

(3) Corpus Paravianum, Vol. 8. 

(4) Conplures lectiones cod. Coloniensis attulit Halmius ex edit. 
Graevii, quae fere eaedem sunt in Harleiano textu quem Clarkius protulit. 
Cfr. ex. gr. Cat. IV. 24: defendere et per se ipsum praestare possit af3y; 
def. et per se ips. praestare quoad possit h et Colon. (V. app. crit.). 



PRAEFATIO XV 

oonmentarium instruxit, recentioribus scilicel deterioribusque, 
niliil hic addam, nihilque ex iis in criticam meam appendioem 
derivandum existimavi, cum lectiones horum librorum, ut ani- 
madvertil Mueller in sua praef. «editoris opefam onerenl magis 
quam sublevent ». 

De editionibus parum sane est mihi dicendum; praeter in- 
ram varietatem edit. principis Eomanae a. 1471 (Al.), quae 
ut supra memoravi, in textu Catilinariarum orationum per in- 
numera additionum mutationumque arbitria foedissime debac- 
chatur, pessimorum manuscriptorum deformitates fere omnes 
aecipiens, addidi in critica appendice selectas lectiones Lambi- 
nianae (1566) et Orellianae prioris, item varietatem integram 
editt. (\ Halmii, C. F. W. Muelleri et A. C. Clarkii. 

Scribebam Augustae Taurinorura in Gymnasio 
Valsalicensi apud aedem S.cti Ioannis Ev.tae g, CoLOMBO. 

Nonia Anguflti a. MCMXIX. 



argimevjtm 



DE AKGUMENTO ET PARTITIONE 
ORATT. IN CATILINAM. 

I Orat. — L. Sergius Catilina, qui ut consul fieret in annum 
64 consules L. Cottam et L. Torquatum interficere temptaverat, 
consulatum denuo petivit in a. 63; at hoc anno optimatium 
auxilio consul fuit M. Tullius Cicero cum C. Antonio. Quare L. Ca- 
tilina, qui iam diu rebus novis studebat multosque sibi spe prae- 
miorum et divitiarum devinxerat, coniurationem fecit contra 
rem publicam. Coniuratorum consilia ad consulem Ciceronem 
delata sunt, qui de' hac re ad senatum retulit, factumque est 
senatus cqnsultum uti viderent consules ne quid resp. detrimenti 
caperet. Interea, Catilina consulatum in a. 62 adfectante, consules 
in hunc annum designati sunt Decius Silanus et L. Murena; 
tum ille rem conncere properat: nuntios mittit per Italiam ad 
excitandos agrestes et adseclas undique conligendos; C. Manlium, 
qui sub Sulla stipendia meruerat, Faesulas in Etruriam mittit 
ad copias instruendas exercitumque conparandum. Deinde ipse 
Romae VIII Id. Novembr. noctu convocat coniuratos in domum 
M. Porci Lecae, ornnia quae ad civitatem evertendam pertinerent 
constituit; duos equites rom. etiam mittit Ciceronis domum ad 
consulem interrlciendum, cum mane eum quasi salutatum, con- 
venturi essent. Quae omnia Cicero cum statim cognovisset, domum 
praesidiis munivit et die proximo, qui fuit VII Id. Nov., senatum 
in aedem Iovis Statoris convocavit. Quo cum ipse Catilina con- 
venisset, Cicero in eum orationem habuit, quam postea scriptam 
edidit. 

Igitur oratio haec est invectiva. Deest exordium, cum statim 
orator in adversarium insurgat nomine adpellans eumque sceleris 
evertendae patriae coarguens. Cum vero flnis totius orationis 
huius sit senatum edocere de nefariis Catilinae inceptis contra 
rempubl. atque huius scelera in lucem proferre, coniungitur cum 
invectiva etiam narratio rerum ab adversario nuperrime gestarum 
et demonstratio Catilinam esse virum scelestum et turpem, immo 
publicum hostem, dignum sane in quem pro conmuni civium 
salute aniinadvertatur. 



ARGUMENH M XVII 

[taque I oratio sic dividi potest: 

a) Invectiva de Lnpudentia Catilinae, de eitis coniuratione 
patefactacel >risque patriae intemis hostibus,in quos iam pridem 
animadversum fuerat §§ 1-6. 

b) Narratio rerum quas Catil. proxime ad rem p. ever- 
tendam paraveral 7-10. 

o) Digressio de auxilio deorum in tutanda re p. et prosecutio 
inveotivae cum enarratione omnium Catil. scelerum publicorum 
ac domesticorum 1 1-17. 

(1) Ethopoeia, qua inducitur patria ad Catilinam alloquens 
eumque obiurgans § 18. 

e) Prosecutio invectivae: Catil. ab omnibus uti hostis ha- 
betur; senatus eum eiecturus est; orator obtestatur adversarium 

eat e civitate 19-27 a. 

/) Orator de se ipso; per ethopoeiam denuo inducit patriam 
ad se alloquentem indignantemque quasi Catilinae sceleribus 
niinia lenitate pepercerit 27 b-29; Eespondit orator sese hactenus 
lenitati indulsisse permisisseque ut Catil. incolumis ex urbe 
egredi posset, ut etiam ii qui nondum crederent coniurationem 
in rem p. factam esse, certissimum de hac re argumentum perspi- 
cerent. cum viderent Catilinam copias suas contra urbem admo- 
ventem 30-31. 

g) Epilogus: secernendos esse inprobos hostesque patriae*. 
Invocatio in Iovem ut urbem tueatur 32-33. 

II Orat. — Postquam Cicero Catilinam publice in Senatu 
accusavit, is egressus est ex urbe et ad Manliana castra se con- 
tulit. Itaque postero die, qui fuit V Id. Novembr., Cicero ad 
populum pro contione allocutus est; ea vero de quibus tunc ad 
Quiritee egit, postea rhetorico more ordinata in eam orationem 
conposuit orator, quae nunc oratio II in Catilinam habetur. 
Argumentum perquam simplex est; orator Catilinae egressioneni 
populo denuntians, summo opere gratulatur, quod infestissimus 
rei ]>. hostis tandem abierit resque eo pervenerit, ut nemini 
iam dubiuin esse possit, coniurationem nefafiam in patriam ajb 
eo fuisse cunflatam. Deinde monet orator populum permultos 
adhuc Catilinae adseclas adsentatoresque in civitate permansisse 
deque his disseril eos dispertiens in quinque genera; hos autem 
vehementer admonet, ne quid in civium perniciem temptent: se 
consulem, senatum, cives denique omnes sedulo vigilare ad 
comnunem salutem libertatemque tuendam. 

ii M. Tulli Ciceronis In L, CaiUinam orationea. 



XVIII ARGUMENTUM 

Partes huius orationis sunt: 

a) Exordium: orator gratulatur de excessu Catilinae, quia 
haee res rei p. populoque Eom. saluti sit futura 1-2. 

b) Eefutatio sententiae eorum qui consulis nimiam in Cat. 
lenitatem exprobrabant 3-6. 

c) Egressio de sceleribus Catil. eiusque sociorum 7-11. 

d) Eefutatio sententiae eorum qui consulis nimiam seve- 
ritatem condemnabant, cum Cat. in exsilium eiecisset; quibus 
demonstrat orator se illum non eiecisse, sed eum sponte evasisse 
scelerum conscientia ductum bellumque aperte in patriam exci- 
taturum 12-16. 

e) Ea quae secuntur in describendis moribus civitatis ver- 
santur; loquitur orator de iis qui, Catilinae adsentientes, in civi- 
tate remanserant, rebus novis studentes sive aeris alieni magni- 
tudine (17-18), sive potestatis adfectatione (19), sive quia veteres 
Sullae adseclae essent (20), sive turbulentis moribus, parricidae, 
sicarii, facinerosi (21), sive aleatorum, adulterorum, inpudicorum 
greges (22-23). 

f) Epilogus, quo orator hortatur cives ne horum omnium 
rei p. hostium insidias pertimescant, urbem imperiumque f ortiter 
tueantur (24-26); deinde severitatem consulis iis minitatur qui 
coniurationis participes adhuc in urbe remanerent, civitatemque 
deorum inmortalium numini conmendat (27-29). 

III Orat — Eiecto Catilina, Cicero summo opere custodiendae 
civitati incumbebat. Eo tempore P. Lentulus, Sura cognomine, 
qui coniuratis maxime favebat, P. Umbreno cuidam mandat, uti 
legatos Allobrogum accersat eosque inpellat ad societatem belli, 
quod Catilina et Manlius parabant. Cum legati rem Q. Fulvio 
Sangae aperuissent, per hunc Cicero omnia scivit. Itaque legatos 
convenit eisque suasit, uti mandata litterasque acciperent sibique 
traderent, ceterum, coniurationis studium quam maxime simu- 
larent ad decipiendos coniuratos. At postea cum scivisset Cicero 
legatos profecturos domum cum quodam Volturcio Crotoniensi, 
cui Lentulus litteras ad Catilinam dederat, statim L. Val. Flacco 
et C. Pomptino praetoribus imperat, ut cum forti armatorum 
rnanu Allobroges atque Volturcium ad Pontem Mulvium per 
insidias conprehend nt, litterasque siquae sint, eripiant. Quod 
oum factum esset, Allobroges Eomam perducti et a Cicerone 
interrogati rem omnem patefaciunt: principes coniuratorum no- 



\R<;r m i:vn m \i\ 

minant Cethegum, Statilium, Gabinium, Lentulum, Ceparium. 
Hos Cioero conprehendi Lubet, litteras demonstrat et ad confes- 
Bionem criminis unumquemque inpellit. Deinde III Non. Decembr. 
Benatum mane convocal in aedem Concordiae, coniuratos de- 
nuntiat. indicia omnia adfert, sententiam quaerit. Senatus iubet 
Lentulum oeterosque in custodiam tradi, praemia legatis Allo- 
brogum danda statuit, supplicationem dis inmortalibus Ciceronis 
nomine decernit. Eodem die sub noctem Cicero in contione 
populum allooutus est, ea pertractans ex quibus oratio constat 
quae nunc III in Cat. habetur. 

Haec autem sic dividi potest: 

a) Exordium, quo orator gratulatur sibi ipse de re bene 
ad salutem rei p. 1-3 a. 

b) Narratio de legatis Allobrogum ad Pontem Mulvium per 
insidias conprehensis, de litteris interceptis, de reis confitentibus 
deque sententia senatus 3 b-16. 

c) Excursus de moribus Catilinae 16-17. 

d) Item excursus quo orator suam operam ad salutem rei p. 
extollit, sese conparat cum ceteris civibus de re p. optime meritis, 
prodigia et signa deorum conmemorat ad coniurationem conflatam 
atque patefactam pertinentia, laudat deorum providentiam in 
tutanda re p. 18-22. 

e) Epilogus; orator hortatur cives ad rite placandos vene- 
randosque deos (23); conparat coniurationem cum ceteris civi- 
libus bellis atque dissensionibus (24-25), confirmat se duce om- 
nium maximam rei p. cladem esse sublatam, seque ob eam rem 
iiK-moriae civium sempiternae conmendat (26-29). 

/ V Orat. — Cicero Nonis Decembr. senatu in aedem Iovis 
oris convocato, de poena coniuratis inroganda patrum sen- 
tentias quaesivit. Duae sententiae propositae sunt, inter quas 
patree incerti haerebant: altera D. Silani qui coniuratos morte 
multandos esse contendebat; altera vero C. Caesaris, exsilium 
publicationemque bonorum proponentis. Itaque Cicero, ante- 
quam ceteri sententiam rogati verba fecerunt, orationem habuit 
ut senatum ad maximam severitatem revocaret. Postea, cum Cato 
vehementer ad sententiam D. Silani accessisset, coniurati damnati 
sunt capite, nocteque insequenti ea res Ciceronis iussu peracta 
< st . Catilina in Agro Pistoriensi anno sequenti (62) a Petreio 

ii* M. Tilli CiCEBONIS In L. Catilinam orationes. 



XX ARGUMENTUM 

C. Antonii proconsulis legato bello caesus est ; [pge cum Manlio in 
pugna mortem obiit. Ea autem quae tunc Cicero in Senatu dixit, 
materiam praebent ei, quae nunc IV in Cat. est, orationi; quae 
sic dividi potest. 

a) Exordium. Orator gratias agit senatui propter patrum 
erga se benivolentiam, gratulatur de salute rei j>.; ebe monet 
ut patriae prospiciant potius quam ipsi consuli, cum coniura- 
tionis procella nondum sedata sit; ne quod simile malurri in 
futurum paretur, providendum esse dicit auferendis morte reis, 
qui in custodia tenebantur 1-5. 

b) Expositio duarum sententiarum, D. Silani de coniuratis 
morte damnandis, C. Caesaris de isdem exsilio multandis bonisque 
eorum publicandis (6-8); orator Caesaris sententiam caute leni- 
terque refutandam assumit, innuens in coniuratos iam capitalem 
sententiam praeiudicatam esse per ea quae senatus duobus ante 
diebus peregisset; ceterum sententiam Caesaris sibi favere eo 
quod consulem adversariorum invidia liberaret; sibi tamen in- 
vidiam libenter tolerandam esse pro patriae salute; neque legem 
Semproniam obesse quominus publici hostes plecterentur: ce- 
terum ipsum latorem Semproniae legis iussu populi poenas rei p. 
dependisse 6-10. 

e) . Demonstratio, qua confirrnatur Silani sententiam non 
esse ob crudelitatem reiciendam; nam tunc crudeles sunt cives in 
patriam, cum patriae hostes morte non damnant. Hanc proba- 
tionem extendit orator describendo magnitudinem coniurationis, 
scelerata consilia Catilinae eiusque sociorum de re publica ever- 
tenda, urbe incendenda, civiuin infinita strage conficienda ipsoque 
imperio delendo 11-13. 

d) Excursus, quo orator confirmare studet animos eorum 
qui falsis rumoribus decepti, timebant ne occisis coniuratis magni 
tumultus in civitate exorerentur, demonstratque sibi satis esse 
praesidi ad urbem tutandam; ceterum se ad omnia pro civium 
salute esse paratum 14-19. 

e) Item excursus de se ipso: si adversarii quos est suscep- 
turus plus valuerint quam senatus reique p. dignitas, sese non 
linere mortem, bona conscientia fretum, gloria sibi parta con- 

iim, quae quidem cum Scipionis aliorumque clarorum virorum 
sit conparanda 20-22. 

/) Epilogus, quo orator nomen suum memoriae posterorum, 
parvum filium autem patribus patriaeque conmendat, horta- 
turque patres ut de rei p. salute diligenter fortiterque decemant. 



SCHOLIASTARUM ARGl MIA l \ XXI 



SCHOLIA CLUXIACEXSIA 

IX MARG. COD. HOLKHAMICI ADSCRIPTA 

(cfr. W. Peterson, Collations, etc> p. LVI ss.). 

in I orat. in C<it. 

I. 33 statorem] confirmatorem. 

in II orat. 

II. 1 furentcm] bene posuit furentem enim saepe speciem 

gerit quae ra fulcitur audacia. Ergo qui audacia cum effre- 

natus et praeceps est et rati de se seritur (deseritur?) sui 

ruinam inpetus constet. 

ibid. eiecimus] metuens ne asperius populus romanus sumeret 
eiecl u ! n « >sse Catilinam posteagwam eiectum dixit intulit leniorem. 
eicitur invitus emittitur cupiens. 

i)>id. conjuirabitur] disponitur praeparatur. 

•ibid. motus est] victus est cessit et est metafora (?) exerci- 

tibus in se concurrentibns quorum validior dum loco cedit 

inferiore se fassus...^. videtur recusare certamen. 

ibid. perdidimus hominem] ■perditum fecimus ut ipse pro 
Deiotaro u di te perdunt fugitive ». 

II. 2 adflictum et profligatum putatis] adflictio est in praesenti 

profligatio tenditur futurum ut sit profligatio velut (velud 

cod.) perennis in eo qui adficitur cruciatu (cruciatus cod.). 

ibid. evomuerit] metafora ab his qui[dem] (qui dum?) crudi- 
opprimuntur vomitu adsolent liberare. 

II. 4 quem amare in praetexta calumnia coeperat] praetextatam 
aliqui legunl calumniam non praetextam et habent rationem: 
aetasenim habens praetcxtam praetextata aetas dicitur non aetas 
praetexta[ta], ut mulier tunicam habens tunicata mulier dicitur, 
ikjii tunica mulier. Quod autem dicit calumniam hoc ostendit pu< - 
rili aetate Tongilium tam certae infamiae lamque aperti fuisse 
dedecoris ul bi quisei adhaeret etiamsi carere crimine non carere 

picione cogitur. Tempore Tongilium amare Catilina coepit quo 
amanti Ignominiosa essel cupiditas quae in aetatem lubricam 
eaperetur. Sed certior intellectus est si praetextam calumniam 
sumpseris. Toga i nim aut puxa es1 au1 praetexta id est aut toga 



XXII SCHOLIASTARUM ARGUMENTA 

aut praetexta toga. Praetexta igitur dixit et cum toga inferre 
debuerit paraprosdociam calumniam intulit ut tum (cum?) dic- 
turum crederes praetextam togam dixerit praetextam calumniam. 

II. 5. qui fulgent purpura] qui purpnra utuntur solito purpu 

da gere 

in III orat. 

III. 15. G. Mario clarissimo viro] Gaius Marius consul cum 
praecepisset senatui curam gerere consules debere neque (ne 
quid?) caperet respublica detrimenti, quamquam de Gaio Glaucia 
nihil esset nominatim decretum, praetorem tamen eum interemit, 
nec exspectavit ut tunc eum cum se magistratu abdicaret occi- 
deret. 

III. 24 L. Sulla P. Sulpicium oppressit] Publius Sulpicius 
tribunus plebi legem tulit ut Mitridaticum bellum quod Syllae 
fuerat destinatum ad Marium transferretur. Quare (quae cod.) 
orta seditio est in qua Publius Sulpicius a Syllanis occisns est 
Marius vero fugatus ex urbe. 

in IV orat. Haec scholia in IV orat. exstant etiam in marg. 
cod. Ambros. G 29 inf. amplius quidem correctiusque descripta; 
ego textum eorum ex hoc cod. deprompsi, conlatis his quae a Bai- 
tero disputata sunt in Philolog. XX (1863) pp. 336 s. 

IV. 2 consularibus auspiciis] cum enim omnes magistratus 
auspicato crearentur tum maxime consules certorum auspi- 
ciorum ritu designabantur. 

ibid. sella curulis] omnes magistratus quicumque patricii 
essent curules (camiles cod.) dicebantur ut consul et pars patri- 
ciorum nam pars de plebeis (depleis cod.) erant (erat cod.) edilis 
etiam curulis. Nam alii itidem plebei erant. Sella dicebatur 
curulis qua (quia cod.) curules (carolis cod.) magistratus id est 
patricii (pia cod.) utebantur (nitebantur cod.). 

IV. 4 non Ti. Gracchus] Tiberius Gracchus tribunus plebi 
seditiosissimus studio repetendi tribunatus multa conmisit au- 
dacter eoque poenas (penas cod.) luit. Sed (set cod.) licet alia 
maiora conmiserit delegit orator quod levius erat ut esset quo 
coniuratorum spes (sps) videretur audacior (-audactior). 

Praecedentia scholia in IV orat. desunt in Holkhamico cod. qma 
mutilu8 chL (Vide Praef.). 



SCHOUASTARUM IROUMENTA XXIII 

IV. Q et cognUore] oognitor \d vM ddVnsor et quasi procurator 
ei patronus eius quam laudo sententiae. Cognitor autem pro- 
curator erat qui adessel praesenti. 

IV. ln abesse nan neminem] quosdaiu significat adsentatores 
coniuratorum. Eranl autem Clodius Piso et Gabinius qui in 
senatum venire noluerunt ne quod in coniuratos suppliciuin 
exprimere cogerentur, quos scilicet adsentatores fuisse Catilinae 
certissimum est. 

ibid. legem Semproniam] quam Semproniam (Sempronius?) 
fculerat Gracchus ut ne quis in civem Eomanum capitalem scn- 
tentiam diceret. 



ARGUMENTUM SCHOLIASTAE GKONOVIAXI 
AD III OKAT. IN CATIL. 

D prehensi sunt coniurati ad pontem Mulvium, deducti ad 
ktum. Vulturcius cum litteris et Galli sollicitati ad hoc bellum, 
<[ui tum forte legati venerant Komam, deprehensi sunt. Omnia 
celebrata sunt in senatu; purgatus est ipse Cicero. Novimus enim 
quia propter invidiam sedandam processit ad populum et allo- 
cutus est: iam ergo purgatus est, iam non timet. Narrat modo 
populo quid actum sit in senatu vel insultat, [tamen in hac] 
In hac oratione brachylogia fhac arte] utitur. [Quid actum sit 
enatu narrat]. 



ARGUMENTUM SCHOLIASTAE GRONOVIAXI 
AD IV ORAT. IN CATIL. 

Ific liber de poena coniuratorum agit. Et ausi sunt plerique 
conmentatores negotialem dicere; ubi enim de qualitate poenarum 

quaeritur negotialis status est; sed accidens cum melius est 

ut dicas demonstrationem esse. Status eniin negotialis esl ul)i 
intentio h depulsio est. Nihil est tale. Quo modo potest i 

^otialis? Magis demonstrationis partem esse scilicet orationem 
debemus dicere. Secunda denique actio secundi diei actio est. 



XXIV SrilOLIASTARUM \K<.( MKVI \ 

Nam cum relatum esset ad senatum ante, et more omnium uxtei 

rogati essent sententias consules designati, prior interrogan 
Silanus consul designatus. Morte multavit coniuratos. Interro- 
gatus post eum Caesar, dissuasit. Necdum Caesaris sententiam 
solvit Cato; nam postea Cato solvit sententiam Caesaris. Sed 
Cicero ante retulit, et sic auctoritas crevit Catonis post Cice- 
ronis relationem. Denique consul non debet referre nisi quod rei 
deprehensi sunt: poenam statuite; duae dictae sententiae sunt: 
poenam eligite. Sed laborat orator occidendos esse quantum 
potest, et suadet aliud agendo [quantum potest]. Laudando 
vituperat eius sententiam. Sed quoniam illa sententia crudelior 
est morte multari, laborat ostendere crudeliorem esse sententiam 
Caesaris quam Silani. Deinde plerique timebant ad gratiam 
Ciceronis iudicare, ne ipsis negotium fieret, quia contra leges 
occidebantur rei. Lex enim vetabat Sempronia. Timebat ergo 
ne ad gratiam suam non damnarentur. Dicebarit enim: quam 
necessitatem habet Cicero? quid est hoc? si non occiderit peri- 
culum est civitati, si occiderit contra leges facit. Ergo omnes 
sive parcendo Ciceroni [parcebant coniuratis] sive vituperando 
crudeliorem sententiam, parcebant coniuratis. Debet ergo orator 
ostendere se securum esse adversus omne periculum, ne contra 
gratiam ipsius parcant, et illam lenem sententiam, quae morte 
multavit. 



EXEMPLA ENAEEATIONIS SCHOLIASTAE 
GEONOVIANI IN II OEAT. 
enarr. in I orat. tt argum. ad I et II]. 



II. 16 quamquam isti qui Gatilinam Massiliam] massilienses 
decreverant ut quicumque coniuratione damnatus esset, expel- 
leretur moenibus ipsorum, nullum susciperent ad exsilium, aut, 
si vellet ire, occideretur. apud Massilienses] Ideo ergo dixit: non 
tam hoc queruntur quam vefentur. Alii simpliciter exponunt: 
timent , inquit, ne magis vadat ad exsilium quam ad castra, neve 
gravatus a consule mutaverit propositum et ad exsilium vadat, 
non ad bellum. 

II. 24 cohors praetoria] praetoria cohors dicitur quae* circa 

praetorem iacit Dixit genera et ostendit unde vel ex quibus 

constal exercitua ("atilinae. Iam id laborat ne trmeat bellum 



i:\k\ipi. \ i.\ \u\i \ riONIS xxv 

populus Romanu8, u1 desperenl aliquid a Catilina fieri posse; 
nam si desperaverit, nemo se Lungit. 

in III orat. 

III. 24 Buperavit postea Ginna cum Mario] Sulpicius tulit 
iu ut tolleretur Mithridatica provincia Sullae el daretur 

Mario. [ratus Sulla adduxil exercitum, occidit Sulpicinni. Marius 
latuit in Mintumensibus paludibus. Inde reperta illi navis esl 
e1 fugil ad Africam: illic latuit. Fecit Sulla duos consules, Cinnam 
et Octavium; iure iurando astrinxit eos ut nullus contra acta 
Sullana faceret. Discessit. Coepit Cinna de libertinorum suffragiis 
agere. Octavius cum senatu contra ipsum habuit (agit?): ortum 
bellum civile; expulit Octavius. Cinna expulsus corrupit 
militcs, pretio collegit exercitum, misit ad Marium in Africam. 
iposuit legiones solutis ergastulis et venit. Tum occisus est 
Octavius, et occisus Antonius orator, Crassi, Catuli, ipsa lumina 
eivitatis. Nuntiatum est Sullae. Adduxit exercitum et iterum 
ultus est mortem nobilium. Ille delevit partes Marianas. Tunc 
Marius moritur sua sponte. Post Sullae autem interitum, facti 
sunt duo consules Catulus et Lepidus. Lepidus volebat infringere 
acta Sullana, Catulus defendebat: orta sunt bella civilia. Primum 
bellum ergo civile fuit inter Sullam et Sulpicium; secundum 
fbellum] inter Octavium et Cinnam; tertium inter Cinnam (sic) 
et Maiium; quartum inter Sullam et Marianos; quintum bellum 
inter Lepidum et Catulum. Ut ergo gravius hoc bellum ostendat 
civile, enumerat omnes qui bella gesserunt civilia. 

iit IV orat. 

IV. 10. Lex Sempronia] iniussu populi non licebat quaeri 
capite civis Romani. Quintus Metellus, in quem postea dixit 

[et est ^Metelliana oratio] superiore die, cum deprehensi essent 
coniurati et adducti, omnia decrevit de coniuratis. Laudavi! 
< Jiceronem, cetera perfecit (patefecit ?) quae deberet facere summus 
prator. Venit ut sententiam diceret de civibus Romanis, et noluit 
v-imv ad senatum, et coepit velle inimicis Ciceronis favere quasi 
pro civibus Romanis; hunc infamat laudando Caesarem. Ecce, 
inquit, Caesar vere popularis, videlicet qui sic fecit pro populo, 
u1 consulerel saluti popub' Romani. Quid es1 popuMris? saluti 
populi Romani consulentem accipimus, nec popularem seditiosum 
s- (1 popularem populo consentientem. 



XXVI EXEMPLA ENARRATIONIS 

ibid. non neminem] Quintum Metellum dicit. Obligat illum. 

ibid. is et nudius tertius cives Bomanos dedit] Ad invidiam 
coniuratos cives Romanos modo dicit. Vult ostendere quia el 
C. Caesar contra legem Semproniam facit. Quamquam enim non 
occidebat, tamen sententiam dicit de capite civium Romanorum. 
Vult ostendere et Silani sententiam et Caesaris capite punire; 
sed Caesaris sententia iniussu populi condemnat cives Romanos. 
Laudat ergo Caesarem, et ostendit ipsum contra legem esse. 

IV. 11. purpuratum] purpurati dicuntur satellites maiores 
circa tyrannum, qui sunt eodem loco quo tyranni, ad fallendum 
si quis forte voluisset occidere. 

IV. 12. misera atque miseranda] multa sunt misera, sed non 
sunt miseranda. Ut, si torqueatur homicida, miser est quidem, 
sed non est miserandus; innocens si torqueatur, et miser et 
miserandus. 

IV. 13. nisi vero L. Caesar] Flaccus occisus est cum liberis; 
huius nepos fuerat L. Caesar [nepos Flacci] cuius soror nupta 
fuerat Lentulo. L. Caesar iratus in senatu « ecce, dixit, qui vivit 
et habet sororem meam in matrimonio. Avus meus iussu consulis 
occisus est, et iste vivit ». Avus Fulvius Flaccus. 
ibid. sororis suae] Uxoris Lentuli. 

avum suum] Flaccum. 

iussu consulis] Opimii. 

legatum missum] de Aventino in Capitolium. 

largitionis voluntas] propter leges agrarias. 



TESTIMONIA 



Cic. ad Att. 2, 1, 3 (de oratt. consularibus quas ad Atticum se missurum 
pollicetur. Haec epistola anno 60 a. Chr. n. conscripta est). Oratiunculas 
autem et quas postulas et plures etiam mittam, quoniam quidem ea quae 
nos 8eribimus adolescentulorum studiis excitati te etiam delectant. Fuit 
enim mihi commodum, quod in iis orationibus quae Philippicae nomi- 
nantur enituerat civis ille tuus Demosthenes, et quod se ab hoc Tefracta- 
riolo iudiciali dicendi genere abiunxerat ut asu.voxsp(5c Tt£ xat TCoXlTtXtoxspOg 
videretur, curare ut meae quoque essent orationes quae consulares nomi- 
narentur. Quarum una est in senatu Kal. Ianuariis, altera ad populum de 
lege agraria, tertia de Othone, quarta pro Rabirio, quinta de proscriptorum 
flliis, sexta cum provinciam in contione deposui, septima cum Catili- 
namemisi, octava quam habui adpopulum postridie quam 
Catilina profugit, nona in contione quo die Allobroges indi- 
carunt, decima in senatu Nonis Decembribus. 

Sallust. Catil. [ 31 (de I orat.). Postremo dissimulandi causa aut sui 
expurgandi, sicut iurgio lacessitus foret (Catilina) in senatum venit. Tum 
M. Tullius consul, sive praesentiam eius timens sive ira conmotus, ora- 
tionem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam 
edidit. 

Id., ibid. 50 (de IV orat.?) Consul ubi ea parari cognovit, dispositis 
praesidiis ut res atque tempus monebat, convocato senatu refert quid de 
iis fieri placeat qui in custodiam traditi erant; sed eos paulo ante frequens 
senatus iudicaverat contra rem publicam fecisse. Tum D. Iunius Silanus 
primus sententiam rogatus etc. 

Plut., Cic. 16 (de I orat.). IIposA&aov 5' 6 Ktxdptov ixaXet xyjv aOy- 
xXrjxov st£ xo xoO 2xyjo£ou Ato^ Lspov ov Sxaxwpa e Po)|iatot xaXoootv, 
Idpopevov sv dpyfj xr)£ tepa£ o5oD, nob$ x6 IlaXdxtov dvtovxtov. *Evxau9-a 
xai xou KaxtXfva u-exd xcbv aXXoov sXfrovxoc; <bQ axoXo , p}aou.evou, auy - 
xaxtoat uev ouftct^ u-ejietve xa>v ouyxXigxtxc&v, dXXd rcdvxec d?co xoO 
■ov. *Ap£du.evo£ oe Xeyetv Sftop ojisvco, xat xeXo^ dvaaTag 



XXVIII TESTIMONIA 

6 Ktxspcov Tcpoalxa^sv aoTOp Trjcj tcoXsoocj aTcaXXaTTsaO-at ' 5etV Y<*Pi %6xoQ 

|jlsv XoYOtcj, sxsfvoo 5' OTtXotcj TCoXtTSoop£vou, |isaov slvat to TStyog. 

Id., toid. 19 (de III orat.). "Hoyj 5' saTcspacj ooarjcj, xai toO oriixoo 
TcsptpivovTOcj afrpooo, TcposXfrobv 6 Ktxipoov xai cppaaacj to TCpaYJia toIcj 
TcoXiTatcj, xai TCpOTcsjxcp&sicj, TcapY)Xfrsv stcj otxtav cpfXoo ysitviwvtoc] xtX. 

Id., ibid. 20 (de JF ora^.). TyJ 5' OaTSpafa ysvo|isva)v sv auyxXr^Tq) 
Xoycov Tcepi Tip,copiacj tcov avSpcov, 6 TcpooTOcj spcoTYjO-sicj Y V( * ) J JLr i v ^tXavocj, 
sItcs tyjv sax.aTYjv 6£xrjV 6o0vat Tcpoarj/.stv ax^evTacj stcj to 6sap.coTr,ptov. . . 
ibid. 21. "Eitsi 5' oov rj yvcojjlyj TcsptrjX&sv stcj auTov, avaaTacj (Tatocj Kataap) 
aTcecprjvaxo p,rj 0-aVaToDv toucj avSpacj, aX.Xa toccj oOatacj elvat ^r^p.oatacj, 
aoTOucj 5* dTrax^sVTacj stcj rcoXstcj tyjcj TtaXiacj, acj av 6oxyj Ktxspoovt 
TYjpstaO-at dsdYjjJLSvoucj. . . Ooayjcj 6s tyjcj y^M^S STCtstxoocj xai too Xe- 
Yovtocj stTcstv dovaTOOTdTOi), ^OTcrjv 6 Ktxdpoov TcpoadO-rjxsv oo jatxpav. 
Aotocj ts Y«p avaaTacj svs^etprjasv stcj sxaTSpov, toc p.ev tyj rcpOTspa, Ta 
ds z% y vcou ^ Kat*aapocj aovstrcoov. 

Cassius Dio XXXVII, 35, 4 (de IV orat.?) aoTOcj 6s (6 Ktxspcov) 

ev TOOTop ty]v (3ooXyjv 7]0-potae xai acpacj aovTapa£acj ts xai excpoprjaacj 
STcetae O-avaiov xwv aovstXYjfipivcov xaTaYvoovat. 

Appian., Bell.civ. II, 5, 17 (de IV orat.?)... cov 6" Ktxspoov Tco0-6p,svocj 
s£s6papsv ex too (3ooXsoTY]p{oo xai dtafrsicj scj toc STcixatpa cpoXaxacj 
sTcavyjX&s xai tyjv YVcop,Yjv stcstccxovs. StXavocj piv Syj rcpcoTOcj IXsYev xtX. 

Diod., fragm. 1. XL. 5 a (de I orat.?) '0 6s Mapxocj Ktxspoov 6 OTcaTOCj 

Xo^ov SteTtfreTO Ttepi ty)cj TCpoa6oxcopivy]cj TapaxYJcj. Kai xXyjfrsvTOcj Ka- 
TtXiva xai tyjcj xaTYjYoptacj xam TcpoacoTiov Y^^pevYjcj, 6 KaTtXfvacj xaT^ 
oo6sva tcov TpOTCoov scpYjasv laoToO xaTaYvooasaO-at cpi)YY] v sxouatov xai 
axptTOv ... 



M. TULLI CICERONIS 

IN L. CATILINAM 



1 M. Ttlli Ciceroxi3 In L. Catilinam orationes. 



OKATIO PRIMA 

HABITA IX SENATU. 

Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia 1 
nostra? quam diu etiam furor iste tuus nos eludet? 
quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? nihilne 
te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, 
nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, 
nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil 
horum ora vultusque moverunt? Patere tua con- 
silia non sentis, constrictam iam horum omnium 
seientia teneri coniurationem [tuam] non vides? quid 
proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos 
convocaveris, quid consili ceperis quem nostrum igno- 
rare arbitraris? O tempora, o mores! Senatus haec 2 
intellegit, consul videt; hic tamen vivit. Vivit? 
immo vero etiam in senatum venit, fit publici consili 
particeps, notat et designat oculis ad caedem unum 
quemque nostrum. Nos autem fortes viri satis facere 
rei publicae videmur, si istius furorem ac tela vitamus. 
A<1 mortem te, Catilina, duci iussu consulis iam 
pridem oportebat, in te conferri pestem quam tu 
in nos omnes iam diu machinaris. An vero vir amplis- 3 
simus P. Scipio pontifex ma&imus, Ti. Gracchum 
mediocriter labefactantem statum rei publicae pri- 
vatus interfecit, Catilinam orbem terrae caede atque 



4 M. TULLI CICERONIS 

incendiis vastare cupientem nos consules perferemus? 
Nam illa nimis antiqua praetereo, quod C. Serviliu/s 
Ahala Sp. Maelium novis rebus studentem manu sua 
occidit. Fuit, fuit ista quondam in hac re publica 
virtus ut viri fortes acrioribus suppliciis civem per- 
niciosum quam acerbissimum hostem coercerent. 
Habemus senatus consultum in te, Catilina, vehe- 
mens et grave, non deest rei publicae consilium 
neque auctoritas huius ordinis: nos, nos, dico aperte, 

4 consules. desumus. Decrevit quondam senatus uti 
L. Opimius consul videret ne quid res publica detri- 
menti caperet: nox nulla intercessit: interfeotus est 
propter quasdam seditionum suspiciones C. Gracchus, 
clarissimo patre, avo, maioribus, occisus est cum li- 
beris M. Fulvius consularis. Simili senatus consulto 
C. Mario et L. Valerio consulibus est permissa res 
publica: num unum diem postea L. Saturninum tri- 
bunum plebis et C. Servilium praetorem mors ac 
rei publicae poena remorata est? At vero nos vice- 
simum iam diem patimur hebescere aciem horum 
auctoritatis. Habemus enim eius modi senatus con- 
sultum, verum inclusum in tabulis, tamquam in 
vagina reconditum, quo ex senatus consulto con- 
festim te interfectum esse, Catilina, convenit. Vivis, 
et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam 
aydaciam. Cupio, patres conscripti, me esse cle- 
mentem, cupio in tantis rei publicae periculis non 
dissolutum videri, sed iam me ipse inertiae nequi- 

5 tiaeque condemno. Castra sunt in Italia contra 
populum Eomanum in Etruriae faucibus conloc&ta, 
crescit in dies singulos hostium numerus; eorum 
autem castrorum imperatorem ducemque hostium 
intra moenia atque adeo in senatu videtis intestinam 



IN L. CATILINAM ORATIO I 5 

aliquam coticlie perniciem rei publicae molientem. 
Si te iam, Catilina, conprehendi, si interflci iussero, 
eredo, erit verendum mihi ne non hoc potius omnes 
boni serius a me quam quisquam crudelius factum 
esse dicat. Verum ego hoc quod iam pridem factum 
esse oportuit, certa de causa nondum adducor ut 
faciam. Tum denique interficiere, cum iam nemo 
tam inprobus, tam perditus, tam tui similis inveniri 
poterit qui id non iure factum esse fateatur. Quarr. 6 
diu quisquam erit qui te defendere audeat, vives, et 
vives ita ut nunc vivis, multis meis et firmis prae- 
sidiis obsessus ne conmovere te contra rem publicam 
possis. Multorum te etiam oculi et aures non sen- 
tientem, sicut adhuc fecerunt, speculabuntur atque 
custodient. Etenim quid est, Catilina, quod ian 3 
amplius exspectes, si neque nox tenebris obscurare 
coetus nefarios nec privata domus parietibus con- 
tinere voces coniurationis [tuae] potest, si inlus- 
trantur, si erumpunt omnia? Muta iam istam men- 
tem, mihi crede, obliviscere caedis atque incendiorum. 
Teneris undique: luce sunt clariora nobis tua consilia 
omnia, quae iam mecum licet recognoscas. Memi- 7 
nistine me ante diem xn Kalendas ISTovembris dicere 
in Benatu fore in armis certo die, qui dies futurus 
esset ante diem vi Kal. Novembris, C. Manlium, 
audaciae satellitem atque administrum tuae? Num 
me fefellit, ('atilina, non modo res tanta tam atrox 
tamque incredibilis, verum, id quod multo magis 
e»1 admirandum, dies? Dixi ego idem in senatu 
caedem te optimatium contulisse in ante diem v 
Kalendas Novembris, tum cum multi principes civi- 
tatis Eoma non tam sui conservandi quam tuorum 
consiliorum reprimendorum causa profugerunt. Nura 



b M. TULLI CICERONIS 

infitiari potes te illo ipso die meis praesidiis, mea 
diligentia circumclusum, conmovere te contra rem 
publicam non potuisse, cum tu discessu ceterorum 
nostra tamen qui remansissemus caede contentum te 

8 esse "dicebas? Quid? cum te Praeneste Kalendis 
ipsis Novembribus occupaturum nocturno inpetu esse 
confideres, sensistin illam coloniam meo iussu meis 
praesidiis, custodiis, vigiliis esse munitam? Mhil 
agis, nihil moliris, nihil cogitas quod non ego non 
modo audiam sed etiam videam planeque sentiam. 

4 Eecognosce mecum tandem noctem illam supe- 
riorem; iam intelleges multo me vigilare acrius ad 
salutem quam te ad perniciem rei publicae. Dico 
te priore nocte venisse inter Falcarios — non agam 
obscure — in M. Laecae domum; convenisse eodem 
conplures eiusdem amentiae scelerisque socios. Num 
negare audes? quid taces? Convincam, si negas. 
Video enim esse' hic in senatu quosdam qui tecum 

9 una fuerunt. O di inmortales! ubinam gentium 
sumus? in qua urbe vivimus? quam rem publicam 
habemus? Hic, hic sunt in nostro numero, patres 
conscripti, in hoc orbis terrae sanctissimo gravis- 
simoque consilio, qui de nostro omnium interitu, qui 
de huius urbis atque adeo de orbis terrarum exitio 
cogitent. Hos ego video consul et de re publica 
sententiam rogo, et quos ferro trucidari oportebat, 
eos nondum voce vulnero ! Fuisti igitur apud Laecam 
illa nocte, Oatilina, distribuisti partes Italiae, sta- 
tuisti quo quemque proficisci placeret, delegisti quos 
Eomae relinqueres, quos tecum educeres, discrip- 
sisti urbis partes ad incendia, confirmasti te ipsum 
iam esse exiturum, dixisti paulum tibi esse etiam 
nunc morae, quod ego viverem. Eeperti sunt duo 



IN L. CATILINAM ORATIO I 7 

equites Bomani, qui te ista cura liberarent et se illa 
ipsa noete paulo ante lucem me in meo lecto inter- 
feeturos esse pollicerentur. Haec ego omnia vixdum 10 
etiain coetu vestro dimisso conperi, domum meam 
maioribus praesidiis munivi atque firmavi, exclusi 
eos quos tu ad me salutatum mane miseras, cum 
illi ipsi venissent quos ego iam multis ac summis 
viris ad me id temporis venturos esse praedixeram. 
Quae cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti: 5 
egredere aliquando ex urbe; patent portae, profi- 
eiscere. Nimium diu te imperatorem tua illa Man- 
liana eastra desiderant. Educ tecum etiam omnes 
tuos, si minus, quam plurimos; purga urbem. Magno 
me metu liberaveris, modo inter me atque te» murus 
intersit. Nobiscum versari iam diutius non potes; non 
feram, non patiar, non sinam. Magna dis inmorta- il 
libus habenda est atque huic ipsi Tovi Statori, anti- 
.quissimo custodi huius urbis, gratia, quod hanc tam 
taetram, tam horribilem tamque infestam rei publicae 
pestem totiens iam effugimus. Non est saepius in 
uno homine summa salus periclitanda rei publicae. 
Quam diu mihi consuli designato, Catilina, insi- 
diatus es, non publico me praesidio, sed privata dili- 
gentia defendi. Cum proximis comitiis consularibus 
me consulem in campo et conpetitores tuos interficere 
voluisti, conpressi conatus tuos nefarios amicorum 
praesidio et copiis nullo tumultu publice concitato; 
denique, quotienscumque me petisti, per me tibi 
obstiti, quamquam videbam perniciem meam cum 
magna calamitate rei publicae esse coniunctam. 
Nunc iam aperte rem publicam universam petis, 12 
templa deorum inmortalium, tecta urbis, vitam om- 
nium civium, Italiam totam ad exitium et vasti- 



8 M. TULLI CICERONIS 

tatem vocas. Qua re, quoniam id quod est primum, 
et quod huius imperi disciplinaeque maiorum pro- 
prium est, facere nondum audeo, faciam id quod est 
ad severitatem lenius, ad conmunem salutem utilius. 
]STam si te interfici iufesero, residebit. in re publica 
reliqua coniuratorum manus ; sin tu, quod te iam 
dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum 
comitum magna et perniciosa sentina rei publicae. 

13 Quid est, Catilina? num dubitas id me imperante 
facere quod iam tua sponte faeiebas? Exire ex urbe 
iubet consul hostem. Interrogas me, num in ex- 
silium? ISTon iubeo, sed, si me consulis, suadeo. 

6 Quid est enim, Catilina, quod te iam in hac urbe 
delectare possit? In qua nemo est extra istam coniu- 
rationem perditorum hominum qui te non metuat, 
nemo qui non oderit. -Quae nota domesticae turpi- 
tudinis non inusta.vitae tuae est? quod privatarum 
rerum dedecus non haeret in fama? quae libido ab 
oculis, quod facinus a manibus umquam tuis, quod 
flagitium a toto corpore afuit? cui tu adolescentulo, 
quem conruptelarum inlecebris inretisses, non aut ad 
audaciam ferrum aut ad libidinem facem praetulisti? 

14 Quid vero? nuper cum morte superioris uxoris novis 
nuptiis locum vacuefecisses, nonne etiam alio incre- 
dibili scelere hoc scelus cumulasti? quod ego praeter- 
mitto et facile patior sileri, ne in hac civitate tanti 
facinoris inmanitas aut exstitisse aut non vindicata 
esse videatur. Praetermitto ruinas fortunarum tua- 
rum quas omnes proximis Idibus tibi inpendere 
senties: ad illa venio quae non ad privatam ignomi- 
niam vitiorum tuorum, non ad domesticam tuam 
difficultatem ac turpitudinem, *sed ad summam rem 
publicam atque ad omnium nostrum vitam salu- 



IN L. CATILINAM ORATIO I 



temque pertinent. Potestne tibi haec lux, Catilina, 15 
ailt buius eaeli spiritus esse iucundus, cuni scias esse 
horuin neniinem qui nesciat te pridie Kalendas Ia- 
nuarias Lepido et Tullo eonsulibus stetisse in comitio 
cum telo, manum consulum et principum civitatis 
interficiendorum causa paravisse, sceleri ac furori tuo 
non mentem aliquam aut timorem tuum sed Fortu- 
nam populi Bomani obstitisse? Ac iam illa omitto — 
neque enim sunt aut obscura aut non multa con- 
missa postea — quotiens tu me designatum, quotiens 
vero consulem interficere conatus es! quot ego tuas 
petitiones, ita coniectas ut vitari posse non vide- 
rentur, parva quadam declinatione et, ut aiunt, cor- 
pore effugi! Mhil agis, nihil adsequeris, neque tamen 
conari ac velle desistis. Quotiens iam tibi extorta 16 
est ista sica de manibus, quotiens excidit casu aliquo 
et elapsa est! Quae quidem quibus abs te initiata 
sacris ac devota sit neseio, quod eam necesse putas 
esse in consulis corpore defigere. Nunc vero quae 7 
tua est ista vita? Sic enim iam tecum loquar, non 
ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut mise- 
ricordia, quae tibi nulla debetur. Venisti paulo ante 
in senatum. Quis te ex hac tanta frequentia, tot 
ex tuis amicis ac necessariis salutavit? Si hoc post 
hominum memoriam contigit nemini, vocis exspectas 
contumeliam, cum sis gravissimo iudicio taciturni- 
tatis oppressus? Quid? quod adventu tuo ista sub- 
sellia vacuefacta sunt, quod omnes consulares qui 
tibi persaepe ad caedem constituti fuerunt, simul 
atque adsedisti, partem istam subselliorum nudam 
atque inanem reliquerunt, quo tandem animo tibi 
ferendum putas? Servi mehercule mei si me isto 17 
paeto metuerent ut te metu^nt omnes cives tui, 



10 M. TULLI CICERONIS 

domum meam relinquendam putarem: tu tibi urbem 
non arbitraris? et si me meis civibus iniuria suspectum 
tam graviter atque offensum viderem, carere me 
aspectu civium quam infestis omnium oculis con- 
spici mallem: tu, cum conscientia scelerum tuorum 
agnoscas odium omnium iustum et iam diu tibi 
debitum, dubitas quorum mentes sensusque vulneras, 
eorum aspectum praesentiamque vitare? Si te pa- 
rentes timerent atque odissent tui neque eos ratione 
ulla placare posses, ut opinor, ab eorum oculis aliquo 
concederes. Nunc te patria, quae conmunis est 
omnium nostrum parens, odit ac metuit et iam diu 
nihil te iudicat nisi de parricidio suo cogitare: huius 
tu neque auctoritatem verebere nec iudicium sequere 

18 nec vim pertimesces? Quae tecum, Catilina, sic agit 
et quodam modo tacita loquitur: < Nullum iam ali- 
quot annis facinus exstitit nisi per te, nullum fla- 
gitium sine te; tibi unj multorum civium neces, tibi 
vexatio direptioque sociorum inpunita fuit ac libera; 
tu non solum ad neglegendas leges et quaestiones 
verum etiam ad evertendas perfringendasque valuisti. 
Superiora illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen 
ut potui tuli; nunc vero me totam esse in metu 
propter unum te, quicquid increpuerit, Catilinam 
timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse 
quod a tuo scelere abhorreat, non est ferendum. 
Quam ob rem discede atque hunc mihi timorem eripe; 
si est verus, ne opprimar, sin falsus, ut tandem ali- 

8 quando timere desinam \ Haec si tecum, ut dixi, 
patria loquatur, nonne inpetrare debeat, etiam si 
vim adhibere non possit? Quid, quod tu te in cu- 
stodiam dedisti, quod vitandae suspicionis causa ad 
M. Lepidum te habitare velle dixisti? A quo non 



IN L. CATILINAM ORATIO I 11 

receptus etiam ad me venire ausus es, atque ut domi 
meae te adservarem rogasti. Cum a me quoque id 
responsum tulisses, me nullo modo posse isdem parie- 
tibus tuto esse tecum, quia magno in periculo essem 
quod isdem moenibus contineremur, ad Q. Metellum 
praetorem venisti. A quo repudiatus ad sodalem 
tuum, virum optimum, M. Metellum demigrasti, 
quem tu videlicet et ad custodiendum te diligentis- 
simum et ad suspicandum sagacissimum et ad vindi- 
candum fortissimum fore putasti. Sed quam longe 
videtur a carcere atque a vinculis abesse debere qui 
se ipse iam dignum custodia iudicarit? Quae cum 20 
ita sint, Catilina, dubitas, si emori aequo animo non 
potes, abire in aliquas terras et vitam istam multis 
suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudi- 
nique mandare? « Eefer ' inquis < ad senatum'; id 
enim postulas et, si hic ordo placere sibi decreverit 
te ire in exsilium, obtemperaturum te esse dicis. Non 
referam, id quod abhorret a meis moribus, et tamen 
faciam ut intellegas quid lii de te sentiant. Egredere 
ex urbe, Catilina, libera rem publicam metu, in 
exsilium, si hanc vocem exspectas, proficiscere. Quid 
est? ecquid attendis, ecquid animadvertis horumsilen- 
tium? Patiuntur, tacent. Quid exspectas aucton- 
tatem loquentium, quorum voluntatem tacitorum 
perspicis? At si hoc idem huic adolescenti optimo 21 
P. Sestio, si f ortissimo viro M. Marcello dixissem, iam 
mihi consuli hoc ipso in templo senatus iure optimo - 
vim et manus intulisset. De te autem, Catilina, cum 
quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum 
tacent, clamant, neque hi solum quorum tibi aucto- 
ritas est videlicet cara, vita vilissima, sed etiam illi 
equites Eomani, honestissimi atque optimi viri, cete- 



12 M. TULLI CICERONIS 

rique f ortissimi cives qui circumstant senatum, quo- 
rum tu et frequentiam videre et studia perspicere e1 
voces paulo ante exaudire potuisti. Quorum ego vix 
abs te iam diu manus ac tela contineo, eosdem facile 
q adducam ut te haec quae vastare iam pridem studes 

22 relinquentem usque ad portas prosequantur. Quam- 
quam quid loquor? te ut ulla res frangat, tu ut 
umquam te corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu 
ut ullum exsilium cogites? Utinam tibi istam mentem 
di inmortales donent! tametsi video, si mea voce 
perterritus ire in exsilium animum induxeris, quanta 
tempestas invidiae nobis, si minus in praesens tempus 
recenti memoria scelerum tuorum, at in posteri- 
tatem inpendeat. Sed est tanti, dum modo [tua] ista 
sit privata calamitas et a rei publicae periculis seiun- 
gatur. Sed tu ut vitiis tuis conmoveare, ut legum 
poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas 
non est postulandum. Neque enim is es, Catilina, ut 
te aut pudor umquam a turpitudine aut metus a 

23 periculo aut ratio a furore revocarit. Quam ob rem, 
ut saepe iam dixi, proficiscere, ac, si mihi inimico, 
ut praedicas, tuo conflare vis invidiam, recta perge 
in exsilium; vix feram sermones hominum, si id 
feceris, vix molem istius invidiae, si in exsilium iussu 
consulis ieris, sustinebo. Sin autem servire meae 
laudi et gloriae mavis, egredere cum inportuna sce- 
leratorum manu, confer te ad Manlium, concita per- 
ditos cives, secerne te a bonis, infer patriae bellum, 
exsulta inpio latrocinio, ut a me non eiectus ad 

24 alienos, sed invitatus ad tuos isse videarisv Quam- 
quam quid ego te invitem, a quo iam sciam esse 
praemissos qui tibi ad forum Aurelium j>rae8tola- 
reritur armati, cui sciam pactam et constitutam cum 



IN L. CATILINAM ORATIO I 13 

Bfanlio diem, a quo etiam aquilam illam argenteam 

quam tibi ac tuis omnibus confido perniciosam ac 

funestam futuram, cui domi tuae sacrarium scelerum 

constitutum fuit, sciam esse praemissam? Tu ut illa 

carere diutius possis quam venerari ad caedem pro- 

ficiscens solebas, a cuius altaribus saepe istam inpiam 

dexteram ad necem civium transtulisti? Ibis tandem 1" 

25 
aliquando quo te iam pridem tua ista cupiditas effre- 

nata ac furiosa rapiebat; neque enim tibi haec res 

adfert dolorem, sed quandam incredibilem volup- 

tatem. Ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas 

exercuit, fortuna servavit. Numquam tu non modo 

otium sed ne bellum quidem nisi nefarium concu- 

pisti. Xactus es ex perditis atque ab omni non modo 

fortuna verum etiam spe derelictis conflatam inpro- 

borum manum. Hic tu qua laetitia perfruere, quibus 26 

gaudiis exsultabis", quanta in voluptate bacchabere, 

cum in tanto numero tuorum neque audies virum 

bonum quemquam neque videbis! Ad huius vitae 

studium meditati illi sunt qui feruntuy labores tui, 

iacere humi non solum ad obsidendum stuprum 

verum etiam ad facinus obeundum, vigilare non 

solum insidiantem somno maritorum verum etiam 

bonis otiosorum. Habes ubi ostentes tuam illam 

praeclaram patientiam famis, frigoris, inopiae rerum 

omnium quibus te brevi' tempore confectum esse 

senties. Tantum profeci, cum te a -consulatu reppuli, 27 

ut exsul potius temptare quam consul vexare rem 

publicam posses, atque ut id quod esset a te scelerate 

susceptum latrocinium potius quam bellum nomina- 

retnr. Xunc, ut a me, patres conscripti, quandam 11 

prope iustam patriae querimoniam detester ac de- 

precer, percipite, quaeso, diligenter quae dicam, et 



14 M. TULLI CICERONIS 

ea penitus animis vestris mentibusque mandate, 
Etenim si mecum patria, quae mihi vita mea multo 
est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica lo- 
quatur: ' M. Tulli, quid agis? Tune eum quem esse 
hostem conperisti, quem ducem belli futurum vides, 
quem exspectari imperatorem in castris hostium 
sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, 
evocatorem servorum et civium perditorum, exire 
patiere, ut abs te non emissus ex urbe, sed inmissus 
in urbem esse videatur? Nonne hunc in vincla duci, 
non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari 
imperabis? Quid tandem te inpedit? mosne ma- 

28 iorum? At persaepe etiam privati in hac re publica 
perniciosos cives morte multarunt. An leges quae 
de civium Eomanorum supplicio rogatae sunt? At 
numquam in hac urbe qui a re publica defecerunt 
civium iura tenuerunt. An invidiam posteritatis 
times? Praeclaram vero populo Eomano refers gra- 
tiam qui te, hominem per te cognitum, nulla con- 
mendatione maiorum, tam mature ad summum impe- 
rium per omnes honorum gradus extulit, si propter 
invidiam aut alicuius periculi metum salutem civium 

29 tuorum neglegis. Sed si quis est invidiae metus, non 
est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia 
quam inertiae ac nequitiae pertimescenda. An, cum 
bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta arde- 
bunt, tum te non existimas invidiae incendio confla- 

12 graturum? ' His ego sanctissimis rei piiblicae vocibus 
et eorum hominum qui hoc idem sentiunt mentibus 
pauca respondebo. Ego, si hoc optimum factu iudi- 
carem, patres conscripti, Catilinam morte multari, 
unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non 
dedissem. Etenim si summi et clarissimi viri Satur- 



IN L. CATILINAM ORATIO I 15 

niiii et Gracchorum et Flacci et superiomm conplu- 
riuni sanguine non modo se non contaminarunt sed 
etiam honestarunt, certe mihi verendum non erat ne 
quid lioc parricida civium interfecto invidiae [mihi] 
in posteritatem redundaret. Quod si ea mihi maxime 
inpenderet, tamen hoc animo fui semper ut invidiam 
virtute partam, gloriam, non invidiam putarem. 
Quamquam non nulli sunt in hoc ordine, qui aut ea 30 
quae inminent non videant aut ea quae vident dis- 
simulent; qui spem Catilinae mollibus sententiis alue- 
runt coniurationemque nascentem non cr^dendo con- 
roboraverunt; quorum auctoritate multi non solum 
inprobi verum etiam inperiti, si in hunc animadver- 
tissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. Nunc 
intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra 
pervenerit, neminem tam stultum f ore qui non videat 
coniurationem factapi esse, neminem tam inprobum 
qui non fateatur. Hoc autem uno interfecto intellego 
hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in 
perpetuum conprimi posse. Quod si sese eiecerit 
secumque suos eduxerit et eodem ceteros undique 
conlectos naufragos adgregarit, exstinguetur atque 
delebitur non modo haec tam adulta rei publicae 
pestis verum etiam stirps ac semen malorum omnium. 
Etenim iam diu, patres conscripti, in his periculis 13 
coniurationis insidiisque versamur, sed nescio quo 
pacto dmnium scelerum ac veteris f uroris et audaciae 
maturitas in nostri consulatus tempus erupit. Quod 
si ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur 
fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse 
relevati, periculum autem residebit et erit inclusum 
penitus in venis atque in visceribus rei publicae. TJt 
saepe homines aegri morbo gravi, cum aestu febrique 



16 M. TULLI CICERONIS 

iactantur, si aquam gelidam biberunt, primo relevari 
videntur, deinde multo gravius vehementiusque ad- 
flictantur, sic hic morbus qui est in re publica rele- 
vatus istius poena vehementius reliquis vivis ingra- 

32 vescet. Qua re secedant inprobi, secernant se a bonis, 
unum in locum congregentur, muro denique, quod 
saepe iam dixi, secernantur & nobis; desinant insi- 
diari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris 
urbani, obsidere cum gladiis curiam, malleolos et 
faces ad inflammandam urbem conparare; sit de- 
nique inscriptum in fronte unius cuiusque quid de 
re publica sentiat. Polliceor hoc vobis, patres cons- 
cripti, tantam in nobis consulibus fore diligentiam, 
tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus 
Bomanis virtutem, tantam in omnibus bonis consen- 
sionem ut Catilinae profectione omnia patefacta, in- 

33 lustrata, oppressa, vindicata esse videatis. Hisce 
ominibus, Catilina, cum summa rei publicae salute, 
cum tua peste ac pernicie cumque eorum exitio qui 
se tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, pro- 
ficiscere ad inpium bellum ac nefarium. Tu, Iuppiter, 
qui isdem quibus haec urbs auspiciis a Eomulo es 
constitutus, quem Statorem huius urbis atque imperi 
vere nominamus, hunc et huius socios a tuis cete- 
risque templis, a tectis urbis ac moenibus, a vita 
fortunisque civium omnium arcebis et homines bo- 
norum inimicos, hostes patriae, latrones Italiae sce- 
lerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos 
aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis. 



ORATIO SECUNDA 
HABITA AD POPULUM. 

Tandem aliquando, Quirites, L. Catilinam, fu- 1 
rentem audacia, scelus anhelantem, pestem patriae ' 
nefarie molientem, vobis atque huic urbi ferro flam- 
maque minitantem ex urbe vel eiecimus vel emisimus 
vel lpsum egredientem verbis prosecuti sumus. Abiit, 
excessit, evasit, erupit. Nulla iam pernicies a monstro 
Ulo atque prodigio moenibus ipsis intra moenia con- 
parabitur. Atque hunc quidem unum huius belli do- 
mestuei ducem sine controversia vicimus. ^on enim 
lam inter latera nostra sica illa versabitur, non in 
campo, non in foro, non in curia, non denique intra 
domesticos parietes pertimescimus. Loco ille motus 
est, cum est ex urbe depulsus. Palam iam cum hoste 
nullo inpediente bellum iustum gerimus. Sine dubio 
perdidimus hominem magnificeque vicimus, cum 
illum ex occultis insidiis in apertum latrocinium 
coniecimus. Quod vero non cruentum mucronem, ut 2 
voluit, extulit, quod vivis nobis egressus est, quod ei 
ferrum e manibus extorsimus, quod incolumes cives, 
quod stantem urbem reliquit, quanto tandem illum 
maerore esse adflictum et profligatum putatis? Iacet 
dle minc prostratus, Quirites, et se perculsum atque 

2 M. Tulli Cicebonis ' In L. Catilinam orationes. 



18 M. TULLI CICERONIS 

abiectum esse sentit et retorquet oculos profecto saepe 
ad hanc urbem quam e suis faucibus ereptam e 
luget: quae quidem mihi laetari videtur, quod tantam 

g pestem evomuerit forasque proiecerit. Ac si quis est 
talis quales esse omnes oportebat, qui in hoc ipso in 
quo exsultat et triumphat oratio mea me vehementer 
accuset, quod tam capitalem hostem non conprehen- 
derim potius quam emiserim, non est ista mea culpa, 
Quirites, sed temporum. Interfectum esse L. Cati- 
linam et gravissimo supplicio adfectum iam pridem 
oportebat, idque a me et mos maiorum et huius 
imperi severitas et res publica postulabat. Sed quam 
multos fuisse putatis qui quae ego deferrem non cre- 
derent, quam multos qui propter stultitiam non 
putarent, quam multos qui etiam defenderent, quam 
multos qui propter inprobitatem faverent? Ac si 
illo sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, 
iam pridem ego L. Catilinam non modo invidiae 

4 meae verum etiam vitae periculo sustulissem. Sed 
cum viderem, ne vobis quidem omnibus re etiam tum 
probata, si illum, ut erat meritus, morte multassem, 
fore ut eius socios invidia oppressus persequi non 
possem, rem huc deduxi ut tum palam pugnare 
possetis cum hostem aperte videretis. Quem quidem 
ego hostem, Quirites, quam vehementer foris esse 
timendum putem, licet hinc intellegatis, quod etiam 
illud moleste fero quod ex urbe parum comitatus 
exierit. Utinam ille omnes secum suas copias edu- 
xisset! Tongilium mihi eduxit quem amare in prae- 
texta coeperat, Publicium et Minucium quorum aes 
alienum contractum in popina nullum rei publicae 
motum adferre poterat; reliquit quos viros, quanto 

3 aere alieno, quam valentes, quam nobiles! Itaque 



l\ I.. CATILINAM OKATIO ii 19 

ego illum exercitum prae Gallicanis legionibus et hoc 
dilectu quem in agro Piceno et Gallico Q. Metellus 
habtiit, et his copiis quae a nobis cotidie conparantur, 
magno opere contemno, conleetum ex senibus de- 
speratis, ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, 
ex iis qui vadiiuonia deserere quam illum exercitum 
maluerimt; quibus ego non modo si aciem exercitus 
nostri, verum etiam si edictum praetoris ostendero, 
concident. Hos quos video volitare in foro, quos 
stare ad curiam, quos etiam in senatum venire, qui 
nitent unguentis, qui fulgent purpura, mallem secum 
suos milites eduxisset: qui si hic permanent, memen- 
tote non tam exercitum illum esse nobis quam hos 
(|iii exereitum deseruerunt pertimescendos. Atque 
hoc etiam sunt timendi magis quod quid cogitent me 
scire sentiunt neque tamen permoventur. Video cui 6 
sit Apulia attributa, quis habeat Etruriam, quis 
agrum Picenum, quis Gallicum, quis sibi has ur- 
banas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit. 
Onmia superioris noctis consilia ad me perlata esse 
sentiunt; patefeci in senatu hesterno die; Gatilina 
ipse pertimuit, profugit: hi quid exspectant? Ne illi 
vehementer errant, si illam meam x> r istinam leni- 
tatem perpetuam sperant f uturam. \ Quod exspectavi, 4 
iam sum adsecutus, ut vos omnes factam esse aperte 
coniurationem contra rem publicam videretis; nisi 
vero si quis est qui Catilinae similes cum Catilina 
sentire non putet. Non est iam lenitati locus; seve- 
ritatem res ipsa fiagitat. Unum etiam nunc concedam: 
^xeant^ proficiscantur, ne patiantur desiderio sui Ca- 
tilinam niiserum tabescere. Demonstrabo iter: Au- 
relia via profectus est; si accelerare volent, ad ves- 
peram consequentur. O fortunatam rem publicam, 7 



20 M. TULLI CICERONIS 

si quidem hanc sentinam urbis eiecerit! Uno me 
hercule Catilina exhausto levata mihi et recreata res 
publica videtur. Quid enim mali aut sceleris fingi aut 
cogitari potest quod non ille conceperit? quis tota 
Italia veneficus, quis gladiator, quis latro, quis si- 
carius, quis parricida, quis testamentorum subieetor, 
quis circumscriptor, quis ganeo, quis nepos, quis 
adulter, quae mulier infamis, quis conruptor iuven- 
tutis, quis conruptus, quis perditus inveniri potest 
qui se cum Catilina non familiarissime vixisse fa- 
teatur? quae caedes per hosce annos sine illo facta 

8 est, quod nefarium stuprum non per illum? Iam vero 
quae tanta umquam in ullo iuventutis inlecebra fuit 
quanta in illo? qui alios ipse amabat turpissime, 
aliorum amori flagitiosissime serviebat, aliis fructum 
libidinum, aliis mortem parentum non modo inpel- 
lendo verum etiam adiuvando pollicebatur. Nunc 
vero quam subito non solum ex urbe verum etiam 
ex agris ingentem numerum perditorum hominum 
conlegerat! Nemo non modo Eomae sed ne ullo 

• quidem in angulo totius Italiae oppressus aere alieno 
fuit, quem non ad hoc incredibile sceleris foedus ad- 

5 sciverit. Atque ut eius diversa studia in dissimili 
ratione perspicere possitis ? nemo est in ludo gladiatorio 
paulo ad facinus audacior qui se non intimum Cati- 
linae esse fateatur, nemo in scaena levior et nequior 
qui se non eiusdem prope sodalem fuisse conmemoret. 
Atque idem tamen stuprorum et scelerum exercita- 
tione adsuefactus frigore et fame et siti et vigiliis 
perferendis f ortis ab istis praedicabatur, cum indu- 
striae subsidia atque instrumenta virtutis in libidine 
10 audaciaque consumeret. Hunc vero si secuti erunt 
sui comites, si ex urbe exierint desperatorum hominum 



1N L. CAIII.INAM ORATIO II 21 

flagitiosi greges, o nos beatos, o rem pflblicam fortu- 
natam, o praeclaram laudem consulatus mei! Xon 
enim iam sunt mediocres hominum Iibidines, non hu- 
manae et toleraudae audaciae; nihil cogitant nisi 
caedem, nisi incendia, nisi rapinas. Patrimonia sua 
profuderunt, fortunas suas obligaverunt; res eos iam 
pridem, fides nuper deficere coepit: eadem tamen 
illa quae erat in abundantia libido permanet. Quod 
si m vino et alea comissationes solum et scorta quae- 
rerent, essent illi quidem desperandi, sed tamen 
essent ferendi: hoc vero quis ferre possit, inertes 
homines fortissimis viris insidiari, stultissimos pru- 
dentissimis, ebrios sobriis, dormientes vigilantibus? 
qui mihi accubantes in conviviis, conplexi mulieres 
lnpudicas, viuo languidi, conferti cibo, sertis redi- 
nuti, unguentis obliti, debilitati stupris eructant ser- 
monibus suis caedem bonorum atque urbis incendia. 
Quibus . ego confido inpendere fatum aliquod et 11 
poenam iam diu inprobitati, nequitiae, sceleri, libi- 
dini debitam aut instare iam plane aut certe appro- 
pinquare. Quos si meus consulatus, quoniam sanare 
non potest, sustulerit, non breve nescio quod tempus 
Bed multa saecula propagarit rei publicae. Nulla 
enim est natio quam pertimescamus, nullus rex qui 
bellum populo Eomano facere possit. Omnia sunt 
externa unius virtute terra marique pacata: dome- 
Bticum bellum manet, [intus insidiae sunt] intus in- 
Clusum periculum est, intus est hostis. Cum luxuria 
nobis, cum amentia, cum scelere certandum est. 
Huic ego me bello ducem profiteor, Quirites; suscipio 
mimicitias hominum perditorum; quae sanari pote- 
runt quacumque ratione sanabo, quae resecanda 
erunt non patiar ad perniciem civitatis manere. 



22 M. TULLI CICEROM- 

Proinde aut exeant aut quiescant aut, si et in urbe 
et in eadem mente permanent, ea quae merentur 
6 exspectent. At etiam sunt qui dicant, Quirites, a 
12 me eiectum in exsilium esse Catilinam. Quod ego 
si verbo adsequi possem, istos ipsos eicerem qui haec 
loquuntur. Homo enim videlicet timidus aut etiam 
permodestus vocem consulis ferre non potuit; simul 
atque ire in exsilium iussus est, paruit. Quin besterno 
die, cum domi meae paene interfectus essem, senatum 
in aedem Iovis Statoris convocavi, rem omnem ad 
patres conscriptos detuli. Quo cum Catilina venisset, 
quis eum senator appellavit, quis salutavit, quis de- 
nique ita aspexit ut perditum civem ac non potius 
nt inportunissimum hostem? Quin etiam principes 
eius ordinis partem illam subselliorum ad quam ille 
13 accesserat nudam atque inanem reliquerunt. Hic ego 
vehemens ille consul qui verbo cives in exsilium eicio, 
quaesivi a Catilina in nocturno conventu ad M. Lae- 
cam fuisset necne. Cum ille bomo audacissimus con- 
scientia convictus primo reticuisset, patefeci cetera: 
quid ea nocte egisset, ubi fuisset, quid in proximam 
constituisset, quem ad modum esset ei ratio totius 
belli descripta edocui. Cum haesitaret, cum teneretur, 
quaesivi quid dubitaret profic ; sci eo quo iam pridem 
pararet, cum arma, cum secures, cum fasces, cum 
tubas, cum signa militaria, cum aquilam illam argen- 
team cui ille etiam sacrarium [scelerum] domi suae 
14 fecerat scirem esse praemissam. In exsilium eiciebam 
quem iam ingressum esse in bellum videram? Etenim, 
credo, Manlius iste centurio qui in agro Faesulano 
castra posuit bellum populo Eomano suo nomme 
indixit, et illa castra nunc non Catilinam ducem 
exspectant, et ille eiectus in exsilium se Massibam, 



I\ 1.. CATILINAM ORATIO II 23 

ut aiunt, non in haec castra confert. O condicionem 7 
miseram non modo administrandae verum etiam 
oonservandae rei publicae! Nunc si L. Catilina con- 
siliis, laboribus, periculis meis circumelusus ac debi- 
litatus subito pertimuerit, sententiam mutaverit, de- 
seruerit suos, consilium belli faciendi abiecerit, et ex 
hoc cursu sceleris ac belli iter ad fugam atque in 
exsilium converterit, non ille a me spoliatus armis 
audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea dili- 
gentia, non de spe conatuque depulsus, sed indem- 
natus innocens in exsilium eiectus a consule vi et 
minis esse dicetur: et erunt qui illum, si hoc fecerit, 
non inprobum sed miserum, me non diligentissimum 
consulem sed crudelissimum tyrannum existimari 
velint! Est mihi tanti, Quirites, huius invidiae falsae 15 
atque iniquae tempestatem subire, dum modo a ; 
vobis huius horribilis belli ac uefarii periculum de- 
pellatur. Dicatur sane eiectus esse a me, dum modo 
^at in exsilium. Sed mihi credite, non est iturus. 
Xumquam ego ab dis inmortalibus optabo, Quirites, 
invidiae meae relevandae causa ut L. Catilinam ducere 
exercitum hostium atque in armis volitare audiatis, 
sed triduo tamen audietis; multoque magis illud 
timeo ne mihi sit invidiosum' aliquando quod illum 
emiserim potius quam quod eiecerim. Sed cum siut 
homines qui illum, cum profectus sit, eiectum esse 
dicant, idem si interfectus esset quid dicerent? Quam- 16 
quam isti qui Catilinam Massiliam ire dictitant non 
tam hoc queruntur quam verentur. Nemo est istorum 
tam misericors, qui illum non ad Manlium quam ad 
Massilienses ire malit. Ille autem, si me hercule hoc 
(jiiod agit numquam antea cogitasset, tamen latro- 
cinantem se interfiei mallet quam exsulem vivere. 



24 M. TULLI CICERONIS 



Nunc vero, cum ei nihil adhuc praeter ipsius volun- 
tatem cogitationemque acciderit, nisi quod vivis 
nobis Eoma profectus est, optemus potius ut eat in 
*j exsilium quam queramur. Sed cur tam diu de uno 
hoste loquimur et de eo hoste qui iam fatetur se esse 
hostem, et quem, quia, quod semper volui, murus 
interest, non timeo: de^ his qui dissimulant, qui 
Eomae remanent, qui nobiscum sunt nihil dicimus? 
Quos quidem ego, si ullo modo fieri possit, non tam 
ulcisci studeo quam sanare sibi ipsos, placare rei 
publicae, neque id qua re fieri non possit, si iam me 
audire volent, intellego. Exponam enim vobis, Qui- 
rites, ex quibus generibus hominum istae copiae 
conparentur; deinde singulis medicinam consili atque 
18 orationis meae, si quam potero, adferam. XJnuni 
genus est eorum qui magno in aere alieno maiores 
etiam possessiones habent, quarum amore adducti 
dissolvi nullo modo possunt. Horum hominum species 
est honestissima — sunt enim locupletes — voluntas 
vero et causa inpudentissima. Tu agris, tu aedificiis, 
tu argento, tu familia, tu rebus omnibus ornatus et 
copiosus sis, et dubites de possessione detrahere, ad- 
quirere ad fidem? Quid enim exspectas? bellum? 
quid ergp? in vastatione omnium tuas possessiones 
sacrosanctas futuras putesian tabulas novas? Errant 
qui istas a Catilina exspectant: meo beneficio tabulae 
novtte proferuntur, verum auctionariae; neque enim 
isti qui possessiones habent alia ratione ulla salvi 
esse possunt. Quod si maturius facere voluissent 
neque, id quod stultissimum est, certare cum usuris 
fructibus praediorum, et locupletioribus his et melio- 
ribus civibus uteremur. Sed hosce homines minime 
puto pertimescendos, quod aut deduci de sententia 



1\ L. CATILINAM ORATIO II 



possunt aut, si permahebunt, magis mihi videntur 
vota facturi contra rem publicam quani arina laturi. 
Alterum genus est eorum qui, quamquam premuntur 9 
&ere alienOj dominationem tamen exspectant, rerum 
potiri volunt, honores quos auieta re publica de- 
sperant, perturbata se consequi posse arbitrantur. 
Quibus hoc praecipiendum videtur, unum scilicet et 
idem quod reliquis omnibus, ut desperent id quod 
conantur se consequi posse: primum omnium me 
ipeum vigilare, adesse, providere rei publicae; deinde 
magnos animos esse in bonis viris, magnam concor- 
diam in maxima multitudine, xiiagnas praeterea mi- 
litum copias; deos denique inmortales huic invicto 
populo, clarissimo imperio, pulcherrimae urbi contra 
tantam vim sceleris praesentes auxilium esse laturosj 
Quod si iam sint id quod summo furore cupiunt 
adepti, num illi in cinere urbis et in sangufne civium, 
quae mente conscelerata ac nefaria concupiverunt, 
consules se aut dictatores aut etiam reges sperant 
futuros? Xon vident id se cupere quod, si adepti 
sint, fugitivo alicui aut gladiatori sit concedi necesse? 
Tertium genus est aetate iam adfectum, sed tamen 20 
exercitatione robustum; quo ex genere iste est Man- 
lius cui nunc Catilina succedit. Hi sunt homines ex 
his coloniis quas Sulla constituit; quas ego universas 
civium esse optimorum et fortissimorum virorum 
fcio, sed tamen hi sunt coloni qui.se in insperatis 
ac repentinis pecuniis sumptuosius insolentiusque 
iactarunt. Hi dum aedificant tamquam beati, dum 
praediis lectis, familiis magnis, conviviis adparatis 
delectantuf, in tantum aes alienum inciderunt ut, si 
salvi esse velint, Sulla sit iis ab inferis excitandus: 
qui etiam non nullos agrestes homines tenues atque 



26 M. TULLI CICERONLS 

egentes in eandem illam spem rapinarum veterum 
inpulerunt. Quos ego utrosque in eodem genere 
praedatorum direptorumque pono, sed eos hoc moneo, 
desinant furere ac proscriptiones et dictaturas cogi- 
tare. Tantus enim illorum temporum dolor inustus 
est civitati ut iam ista non modo homines sed ne 
•^j pecudes quidem mihi passurae esse videantur. Quar- 
tum genus est sane varium et mixtum et turbulentum; 
qui iam pridem premuntur, qui numquam emergunt, 
qui partim inertia, partim male gerendo negotio, 
partim etiam sumptibus in vetere aere alieno vacil- 
lant, qui vadimoniis, iudiciis, proscriptione bonorum 
defetigati permulti et ex urbe et ex agris se in illa 
castra conferre dicuntur. Hosce ego non tam milites. 
acres quam infitiatores lentos esse arbitror. Qui 
homines [primum] si stare non possunt, conruant, 
sed ita ut non modo civitas sed ne vicini quideiii pro- 
ximi sentiant. Nam illud non intellego quam ob rem, 
si vivere honeste non possunt, perire turpiter velint, 
aut cur minore dolore perituros se cum multis quam 

22 si soli pereant arbitrentur. Quintum genus est par- 
ricidarum, sicariorum, denique omnium facinero- 
sorum. Quos ego a Catilina non revoco; nam neque 
ab eo divelli possunt: et pereant sane in latrocinio, 
quoniam sunt ita multi ut eos carcer capere non 
possit. Postremum autem genus est non solum nu- 
mero verum etiam genere ipso atque vita quod pro- 
prium Catilinae est, de eius dilectu, immo vero de 
conplexu eius ac sinu; quos pexo capillo, nitidos, 
aut inberbes aut bene barbatos videtis manicatis et 
talaribus tunicis, velis amictos, non togis; quorum 
omnis industria vitae et vigilandi labor in antelu- 

23 canis cenis expromitur. In his gregibus omnes alea- 



l\ L. CATILINAM ORATIO II 2< 

tores, onines adulteri, omnes inpuri inpudicique ver- 
santur. Hi pueri tam lepidi ac delicati non solum 
amaie et amari neque saltare et cantare sed etiam 
sicas vibrare et spargere venena didicerunt. Qui nisi 
eieunt, nisi pereunt, etiam si Catilina perierit, sci- 
tote hoc in re publica seminarium Catilinarum fu- 
turum. v Verum tamen quid sibi isti miseri volunt? 
num suas secum mulierculas sunt in castra ducturi? 
quem ad modum autem illis carere poterunt, his 
praesertim iam noctibus? quo autem pacto illi Ap- 
penninum atque illas pruinas ac nives perferent? nisi 
idcirco se facilius hiemem toleraturos putant, quod 
nudi in conviviis saltare didicerunt. O bellum magno ^, 
opere pertimescendum, cum hanc sit habiturus Ca- 
tilina scortorum cohortem praetoriam! Instruite 
nunc, Quirites, contra has tam praeclaras Catilinae 
copias vestra praesidia vestrosque exercitus. Et 
primum gladiatori illi confecto et saucio consules 
imperatoresque vestros opponite, deinde contra illam 
naufragorum eiectam ac debilitatam manum florem 
totius Italiae ac robur educite. Iam vero urbes colo- 
niarum ac municipiorum respondebunt Catilinae tu- 
mulis silvestribus. Neque ego ceteras copias, orna- 
menta, praesidia vestra cum illius latronis inopia 
atque egestate conferre debeo. Sed si, omissis his 25 
rebus quibus nos suppeditamur, eget ille, senatu, 
equitibus Eomanis, urbe, aerario, vectigalibus, cuncta 
Italia, provinciis omnibus, exteris nationibus, si his 
rebus omissis causas ipsas quae inter se confligunt 
contendere velimus, ex eo ipso quam valde illi 
iaceant intellegere possumus. Ex hac enim parte 
pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illinc 
stuprurri; hinc fides, illinc fraudatio; hinc pietas, 



28 M. TULLI CICERONJ- 

illinc scelus; hinc constantia, illinc furor; hinc ho- 
nestas, illinc turpitudo; hinc continentia, illinc Libido; 
[hinc] denique aequitas, temperantia, fortitudo, pru- 
dentia, virtutes omnes certant cum iniquitate, lu- 
xuria, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus; po- 
stremo copia cum egestate, bona ratio cum perdita, 
mens sana cum amentia, bona denique spes cum 
omnium rerum desperatione confligit. In eius modi 
certamine ac proelio nonne, si hominum studia de- 
flciant, di ipsi inmortales cogant ab his praeclaris- 
simis virtutibus tot et tanta vitia superari? Quae 
cum ita sint, Quirites, vos, quem ad modum iam 
antea dixi, vestra tecta vigiliis custodiisque defendite; 
mihi ut urbi sine vestro metu ac sine ullo tumultu 
satis esset praesidi consultum atque provisum est. 
Coloni omnes municipesque vestri certiores a me f acti 
de hac nocturna excursione Catilinae f acile urbes suas 
finesque defendent; gladiatores, quam sibi ille manum 
certissimam fore putavit, quamquam animo meliore 
sunt quam pars patriciorum, potestate tamen nostra 
continebuntur. Q. Metellus quem ego hoc prospiciens 
in agrumGallicum Picenumque praemisi,aut opprimet 
hominem aut eius omnes motus conatusque prohi- 
bebit. Eeliquis autem de rebus constituendis, matu- 
randis, agendis iam ad senatum referemus, quem 
27 vocari videtis. Nunc illos qui in urbe remanserunt 
atque adeo qui contra urbis salutem omniumque 
vestrum in urbe a Catilina relicti sunt, quamquam 
sunt hostes, tamen, quia nati sunt cives, monitos 
etiam atque etiam volo. Mea lenitas adhuc si cui 
solutior visa est, hoc exspectavit ut id quod latebat 
erumperet. ' Quod reliquum est, iam non possum 
oblivisci meam hanc esse patriam, me horum esse 
consulem, mihi aut cum his vivendum aut pro his 



IX L. < ATILINAM ORATlo II 29 

r moriendum Nullus est portis custos, nullus 
Lnsidiator viae: si qui exire volunt, conivere possum; 
qui vero se in orbe conmoverit, cuius ego non modo 
factum sed vel inceptum ullum conatumve contra 
patriam deprehendero, sentiet in hac urbe esse con- 
Bnles vigilantes, esse egregios magistratus, esse fortem 
senatum, esse arma, esse carcerem querg. vindicem 
nefariorum ac manifestorum scelerum maiores nostri 
esse voluerunt. Atque haec omnia sic agentur ut 
maximae res minimo motu, pericula summa nullo 
tumultu, bellum intestinum ac domesticum post ho- 
miiium memoriam crudelissimum et maximum me 
uno togato duce et imperatore sedetur. Quod ego 
sic administrabo, Quirites, ut, si ullo modo fieri 
poterit, ne inprobus quidem quisquam in hac urbe 
poenam sui sceleris sufferat. Sed si vis manifestae 
audaciae, si inpendens patriae periculum me neces- 
sario de hac animi lenitate deduxerit, illud profecto 
perficiam quod in tanto et tam insidioso bello vix 
optandum videtur, ut neque bonus quisquam intereat 
paucorumque poena vos omnes salvi esse possitis. 
Quae quidem ego neque mea prudentia neque hu- 29 
manis consiliis fretus polliceor vobis, Quirites, sed 
multis et non dubiis deorum inmortalium significa- 
tionibus, quibus ego ducibus in hanc spem senten- 
tiamque sum ingressus; qui iarn non procul, ut 
quondam solebant, ab externo hoste atq.ue longinquo, 
sed hic praesentes suo numine atque auxilio sua 
templa atque urbis tecta defendunt. Quos vos, 
Quirites, precari, venerari, inplorare debetis ut, quam 
urbem pulcherrimam florentissimamque esse vo- 
luerunt, hanc omnibus hostium copiis terra marique 
superatis a perditissimorum civium nefario scelere 
defendant. 



ORATIO TERTIA 

HABITA AD POPULUM. 

Eem publicam, Quirites, vitamque omnium ve- J- 
strum, bona, fortunas, coniuges liberosque vestros 
atque hoc domicilium clarissimi imperi, fortunatis- 
simam pulcherrimamque urbem, hodierno die deorum 
inmortalium summo erga vos amore, laboribus, con- 
siliis, periculis meis e flamma atque ferro ac paene 
ex faucibus fati ereptam et vobis conservatam ac 
restitutam videtis. Et si non minus nobis iucundi 2 
atque inlustres sunt hi dies quibus conservamur quam 
illi quibus nascimur, quod salutis certa laetitia est, 
nascendi incerta condicio et quod sine sensu nascimur, 
cum voluptate servamur, profecto, quoniam illum 
qui hanc urbem condidit ad deos inmortales benivo- 
lentia famaque sustulimus, esse apud vos posterosque 
vestros in honore debebit is qui eandem hanc urbem 
conditam ampliflcatamque servavit. Nam toti urbi, 
templis, delubris, tectis ac moenibus subiectos prope 
iam ignes circumdatosque restinximus, idemque gla- 
dios in rem publicam destrictos retudimus mucro- 
nesque eorum a iugulis vestris deiecimus. Quae 3 
quoniam in senatu inlustrata, patefacta, conperta 
sunt per me, vobis iam exponam breviter, Quirites, 



32 M. TULLI CICERONIS 

ut et quanta et quam manifesta et qua ratione inve- 
stigata et conprehensa sint vos qui et ignoratis et 
exspectatis scire possitis. Principio, ut Catilina paucis 
ante diebus erupit ex urbe, cum sceleris sui socios 
huiusce nefarii belli acerrimos duces Eomae reli- 
quisset, semper vigilavi et providi, Quirites, quem 
ad modum in tantis et tam absconditis insidiis salvi 
2 esse possemus. Nam tum cum ex urbe Catilinam 
eiciebam — non enim iam vereor huius verbi invidiam, 
cum illa magis sit timenda, quod vivus exierit — , 
sed tum cum illum exterminari volebam, aut reliquam 
coniuratorum manum simul exituram aut eos qui 
restitissent inflrmos sine illo ac debiles fore putabam. 

4 Atque ego, ut vidi, quos maximo furore et scelere 
esse inflammatos sciebam, eos nobiscum esse et 
Eomae remansisse, in eo omnes dies noctesque con- 
sumpsi ut quid agerent, quid molirentur sentirem 
ac viderem, ut, quoniam auribus vestris propter 
incredibilem magnitudinem sceleris minorem fidem 
faceret oratio mea, rem ita conprehenderem ut tum 
demum animis' saluti vestrae provideretis cum oculis 
maleficium ipsum videretis. Itaque ut conperi legatos 
Allobrogum belli Transalpini et tumultus Gallici ex- 
citandi causa a P. Lentulo esse sollicitatos, eosque 
in Galiiam ad suos cives eodemque itinere cum lit- 
teris mandatisque ad Catilinam esse missos, comi- 
temque eis adiunctum esse T. Volturcium, atque 
huic esse ad Catilinam datas litteras, facultatem 
mihi oblatam putavi ut, quod erat ditficillimum 
quodque ego semper optabam ab dis inmortalibus, 
[ut] tota res non solum a me sed etiam a senatu et a 

5 vobis manifesto deprehenderetur. Itaque hesterno die 
L. Flaccum et C. Pomptinum praetores, fortissimos 



I N L. CATILINAM ORATIO III 3 3 

atque amantissimos rei publicae viros, ad me vbcavi, 
rem exposui, quid fleri placeret oatendi. Illi autem, 
qui omnia de re publica praeclara atque egregia 
Bentirent, sine recusatione ac sine ulla mora negotium 
susceperunt et, cum advesperasceret, occulte ad 
pontem Mulvium pervenerunt atque ibi in proximis 
villis ita bipertito fuerunt ut Tiberis inter eos et 
pons interesset. Eodem autem et ipsi sine cuiusquam 
suspicione multos fortes viros eduxerant, et ego ex 
praefectura Eeatina conplures delectos adolescentes 
quorum opera utor adsidue in rei publicae praesidio 
cum gladiis miseram. Interim tertia fere vigilia 6 
exacta, cum iam pontem Mulvium magno comitatu 
legati Allobrogum ingredi inciperent unaque Vol- 
turcius, fit in eos inpetus: educuntur et ab illis gladii 
et a nostris. Ees praetoribus erat nota solis, igno- 
rabatur a ceteris. Tum interventu Pomptini atque 3 
Placci pugna quae erat conmissa sedatur. Litterae 
quaecumque erant in eo comitatu integris signis 
praetoribus traduntur; ipsi conprehensi ad me, cum 
iam dilucesceret, deducuntur.^Atque horum omnium 
scelerum inprobissimum machinatorem Cimbrum Ga- 
binium, statim ad me nihil dum suspicantem vocavi; 
deinde item accersitus est L. Statilius et post eum 
othegus; tardissime autem Lentulus venit, credo 
quod in letteris dandis praeter consuetudinem pro- 
xima nocte vigilarat. Cum summis et clarissimis 7 
liuius civitatis viris qui audita re frequentes ad me 
mane convenerant litteras a me prius aperiri quam 
ad senatum deferri placeret, ne, si nihil esset in- 
vcntum, temere a me tantus tumultus iniectus civi- 
tati videretur, negavi me esse facturum ut de peri- 
culo publico non ad consilium publicum rem integram^ 

3 M. Tulia ClCBBONIS Jn L. Catilinam orationes. 



34 M. TTJLLI OICERONLS 

deferrem. Etenim, Quirites, si ea quae erant ad me 
delata reperta nor\ essent, tamen ego non arbitrabar 
in tantis rei publicae periculis esse mihi nimiam dili- 
gentiam pertimescendam. Senatum frequentem cele- 

8 riter, ut vidistis, coegi. Atque interea statim admo- 
tiitu Allobrogum C. Sulpicium praetorem fortem 
virum mjsi qui ex aedibus Cethegi si quid telorum 
esset efferret; e quibus ille maximum sicarum nume- 

4 rum et gladiorum extulit. Introduxi Volturcium sine 
Gallis; fidem publicam iussu senatus dedi; hortatus 
sum ut ea quae sciret sine timore indicaret. Tum 
ille dixit, cum vix se ex magno timore recreasset, a 
P. Lentulo se habere ad Catilinam mandata et lit- 
teras ut servorum praesidio uteretur, ut ad urbem 
quam primum cum exercitu accederet; id autem eo 
consilio ut, cum urbem ex omfribus partibus quem 
ad modum descriptum distributumque erat incen- 
dissent caedemque infinitam civium fecissent, praesto 
esset ille qui et fugientes exciperet et se cum his 

9 urbanis ducibus coniungeret. Introducti autem Galli 
ius iurandum sibi et litteras a P. Lentulo, Cethego, 
Statilio ad suam gentem datas esse dixerunt, atque 
ita sibi ab iis et a L. Cassio esse praescriptum ut 
equitatum in Italiam quam primum mitterent;. pe- 
destres sibi copias non defuturas. Lentulum autem 
sibi confirmasse ex.fatis Sibyllinis haruspicumque 
responsis se esse tertium illum Cornelium ad quem 
regnum huius urbis atque imperium pervenire esset 
necesse: Cinnam ante se et Sullam fuisse. Eundemque 
dixisse fatalem hunc annum esse ad interitum huius 
urbis atque imperi, qui esset annus decimus post 
virginum «absolutionem, post Capitoli autem incen- 

io sionem vicesimus. Hanc autem Cethego cum ceteris 



1\ L. CATILINAM <»K \ TK) III 35 

coritroversiam fuisse dixerunt quod Lentulo et aliis 
Satumalibus caedem fieri atque urbem incendi pla- 
eeret, Cethego nimium id longum videretur. Ac ne 5 
Longum sit, Quirites, tabellas proferri iussimus quae 
B quoque dicebantur datae. Primo ostendimus Ce- 
bhego: signum cognovit. Nos linum incidimus; le- 
gimus. Erat scriptum ipsius manu Allobrogum se- 
natui et populo sese quae eorum legatis confirmasset 
facturum esse; orare ut item illi facerent quae sibi 
eorum legati recepissent. Tum Cethegus, qui paulo 
ante aliquid tamen de gladiis ac sicis quae apud 
ipsum erant deprehensa respondisset dixissetque se 
semper bonorum ferramentorum studiosum fuisse, 
recitatis litteris debilitatus atque abiectus conscientia 
repente conticuit. Introductus Statilius cognovit et 
signum et manum suam. Eecitatae sunt tabellae in 
eandem fere sententiam; confessus est. Tum ostendi 
tabellas Lentulo et quaesivi cognosceretne signum. 
Adnuit. ' Est vero ' inquam ' notum quidem signum, 
imago avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice pa- 
triam et cives suos; quae quidem te a tanto scelere 
etiam muta revocare debuit '. Leguntur eadem ra- n 
tione ad senatum Allobrogum populumque litterae. 
Si quid de his rebus dicere vellet feci potestatem. 
Atque ille primo quidem negavit; post autem ali- 
quanto, toto iam indicio exposito atque edito, sur- 
rexit, quaesivit a Gallis quid sibi esset cum iis, quam 
ob rem domum suam venissent itemque a Volturcio. 
Qui cum illi breviter constanterque respondissent per 
quem ad eum quotiensque venissent, quaesissentque 
ab eo nihilne secum esset de fatis Sibyllinis locutus, 
tum ille subito scelere demens quanta conscientiae 
\ is esset ostendit. Nam, cum id posset infitiari, 



36 M. TULLl CICERONIS 

repente praeter opinionem omnium confessus est. Ita 
eum non modo ingenium illud et dicendi exercitatio 
qua semper valuit sed etiam propter vim sceleris ma- 
nifesti atque deprehensi, inpudentia qua superabat 

12 omnes inprobitasque defecit. Volturcius vero subito 
litteras proferri atque aperiri iubet quas sibi a Len- 
tulo ad Catilinam datas esse dicebat. Atque ibi vehe- 
mentissime perturbatus Lentulus tamen et signum et 
manum suam cognovit. Erant autem sine nomine, 
sed ita: ' Qui sim scies ex eo quem ad te misi. 

CURA UT VIR SIS ET COGITA QUEM IN LOCUM SIS PRO- 
GRESSUS. VlDE ECQUID TIBI IAM SIT NECESSE ET 
CURA UT OMNIUM TIBI AUXILIA ADIUNGAS ETIAM 

i^fimorum \ Gabinius deinde introductus, cum 
primo inpudenter respondere coepisset, ad extremum 

13 nihil ex his quae Galli insimulabant negavit. Ac 
mihi quidem, Quirites, cum illa certissima visa sunt 
argumenta atque indicia sceleris, tabellae, signa, 
manus, denique unius cuiusque confessio, tum multo 
certiora illa, color, oculi, vultus, taciturnitas. Sic 
enim obstupuerant, sic terram intuebantur, sic f urtim 
non numquam inter sese aspiciebant ut non iam ab 

Q aliis indicari sed indicare se ipsi viderentur. Indiciis 
expositis atque editis, Quirites, senatum consului 
de summa re publica quid fieri placeret. Dictae sunt 
a principibus acerrimae ac fortissimae sententiae, 
quas senatus sine ulla varietate est secutus. Et quo- 
niam nondum est perscriptum senatus consultum, 
ex memoria vobis, Quirites, quid senatus censuerit 

14 exponam. Primum mihi gratiae verbis amplissimis 
aguntur, quod virtute, consilio, providentia mea res 
publica maximis periculis sit liberata. Deinde 
L. Flaccus et C. Pomptinus praetores, quod eorum 



IN L. < ATILINAM ORATIO III 37 

opera forti fidelique usus essem, merito ac iure lau- 
dantur. Atque etiani viro forti conlegae meo laus 
inpertitur, quod eos qui huius coniurationis parti- 
cipes tuissent a suis et a rei publicae consiliis remo- 
visset. Atque ita censuerunt ut P. Lentulus, cum 
se praetura abdicasset, in custodiam traderetur; 
itemque uti C. Cethegus, L. Statilius, P. Gabinius 
qui omnes praesentes erant in custodiam traderentur; 
atque idem hoc decretum est in L. Cassium qui sibi 
procurationem incendendae urbis depoposcerat, in 
M. Ceparium cui ad sollicitandos pastores Apuliam 
attributam esse erat indicatum, in P. Furium qui est 
ex his coloniis quas Faesulas L. Sulla deduxit, in 
Q. Annium Chilonem qui una cum hoc Furio semper 
erat in hac Allobrogum sollicitatione versatus, in 
P. Umbrenum, libertinum hominem, a quo primum 
Gallos ad Gabinium perductos esse constabat. Atque 
ea lenitate senatus est usus, Quirites, ut ex tanta 
coniuratione tantaque hac multitudihe domesticorum 
hostium novem hominum perditissimorum poena re 
publica conservata reliquorum mentes sanari posse 
arbitraretur. Atque etiam supplicatio dis inmorta- 15 
libus pro singulari eorum merito meo nomine decreta 
est, quod mihi primum post hanc urbem conditam 
togato contigit, et his decreta verbis est: c quod 
urbem incendiis, caede cives, Italiam bello liberas- 
sem '. Quae supplicatio si cum ceteris supplicatio- 
nibus conferatur hoc interest, quod ceterae bene 
gesta, haec una conservata re publica constituta est. 
Atque illud quod faciendum primum fuit factum 
atque transactum est. Nam P. Lentulus, quamquam 
patefactis indiciis, confessionibus suis, iudicio senatus 
non modo praetoris ius verum etiam civis amiserat, 



38 M. TULLI OICERONIS 

tamen magistratu se abdicavit,utquae religio ( LMario, 
clarissimo viro, non fuerat quo minus ( . Glauciam 
de quo nihil nominatim erat decretum praetorem 
occideret, ea nos religione in privato P. Lentulo pu- 
Z niendo liberaremur. Nunc quoniam, Quirites, con- 
sceleratissimi periculosissimique belli nefarios duces 
captos iam et conprehensos tenetis, existimare de- 
betis omnes Catilinae copias, omnes spes atque opes 
his depulsis urbis periculis concidisse. Quem quidem 
ego cum ex urbe pellebam, hoc providebam animo, 
Quirites, remoto Catilina non mihi esse P. Lentuli 
somnum nec L. Cassi adipes nec C. Cethegi furiosam 
temeritatem pertimescendam. Ille erat unus timendus 
ex istis omnibus, sed tam diu dum urbis moenibus 
continebatur. Omnia norat, omnium aditus tenebat; 
appellare, temptare, sollicitare poterat, audebat. 
Erat ei consilium ad facinus aptum, consilio autem 
neque lingua neque manus deerat. Iairi ad certas 
res conficiendas certos homines delectos ac descriptos 
habebat. Neque vero, cum aliquid mandarat, con- 
fectum putabat: nihil erat quod non ipse obiret, 
occurreret, vigilaret, laboraret; frigus, sitim, famem 
17 ferre poterat. Hunc ego hominem tam acrem, tam 
audacem, tam paratum, tam callidum, tam iir sce- 
lere vigilantem, tam in perditis rebus diligentem nisi 
ex domesticis insidiis in castrense latrocinium conpu- 
lissem — dicam id quod sentio, Quirites, — non facile 
hanc tantam molem mali a cervicibus vestris depu- 
lissem. Non ille nobis Saturnalia constituisset, neque 
tanto ante exiti ac fati diem rei publicae denuntia- 
visset neque conmisisset ut signum, ut litterae suae 
testes manifesti sceleris deprehenderentur. Quae 
nunc illo absente sic gesta sunt ut nullum in privata 



IN I.. CUM.lvwi OBATIO 111 ;jg 

domo furtum umquamsit tam palam inventum quam 
haec in tota re publica coniuratio manifesto inventa 
atque conprehensa est. Quod si Catilina in urbe ad 
oanc diem remansisset, quamquam quoad fuit om- 
nibus eius consiliis occurri atque obstiti, tamen, ut 
hvissime dicam, dimicandum nobis cum illo fuisset, 
neque nos umquam, cum ille in urbe hostis esset| 
tantis periculis rem publicam tanta pace, tanto otio, 
tanto silentio liberassemus. Quamquam haec omnia, 8 
Quirites, ita sunt a me administrata ut deorum in- 18 
mortalium nutu atque consilio et gesta et provisa 
esse videantur. Idque cum coniectura consequi pos- 
sumus, quod vix videtur humani consili tantarum 
rerum gubernatio esse potuisse, tum vero ita prae- 
sentes his temporibus opem et auxilium nobis tulerunt 
ut eos paene oculis videre possemus. Nam ut illa 
omittam, visas nocturno tempore ab occidente faces 
ardoremque caeli, ut fulminum iactus, ut terrae • 
motus relinquam, ut omittam cetera quae tam multa 
nobis consulibus facta sunt ut haec quae nunc fiunt 
canere di inmortales viderentur, hoc certe quod sum 
dicturus neque praetermittendum neque relinquen- 
dum est. Nam profecto memoria tenetis Cotta et 19 
Torquato consulibus conplures in Capitolio res de 
caelo esse percussas, cum et simulacra deorum de- 
pulsa sunt et statuae veterum hominum deiectae et 
legum aera liquefacta et tactus etiam ille qui hanc 
urbem condidit Eomulus, quem inauratum in Ca- 
pitolio parvum atque lactantem uberibus lupinis 
inhiantem fuisse meministis. Quo quidem tempore 
cum haruspices ex tota Etruria convenissent, caedes 
atque incendia et legum interitum et bellum civile 
ae domesticum et totius urbis atque imperi occasum 



40 M. TULLI CICERONIS 

appropinquare dixerunt, nisi di inmortales omni ra- 
tione placati suo numine prope fata ipsa flexissent. 

20 Itaque illorum responsis tum et ludi per decem dies 
iacti sunt neque res ulla quae ad placandos deos 
pertineret praetermissa est. Idemque iusserunt simu- 
lacrum Iovis facere maius et in excelso conlocare et 
contra atque antea fuerat ad orientem convertere; 
ac se sperare dixerunt, si illud signum quod videtis 
solis ortum. et iorum curiamque conspiceret, fore ut 
ea consilia quae clam essent inita contra salutem 
urbis atque imperi inlustrarentur ut a senatu popu- 
loque Eomano perspici possent. Atque illud signum 
conlocandum consules illi locaverunt; sed tanta fuit 
operis tarditas ut neque superioribus consulibus neque 

9 nobis ante hodiernum diem conlocaretur. Hic quis 

~ potest esse tam aversus a vero, tam praeceps, tam 
mente captus qui neget haec omnia qtiae videmus 
praecipueque hanc urbem deorum inmortalium nutu 
ac potestate administrari? Etenim cum esset ita re- 
sponsum, caedes, ineendia, interitum rei publicae con- 
parari, et ea per cives, quae tum propter magnitu- 
dinem scelerum non nullis incredibilia videbantur, ea 
non modo cogitata a nefariis civibus verum etiam 
suscepta esse sensistis. Illud vero nonne ita praesens 
est ut nutu Iovis Optimi Maximi f actum esse videatur, 

v ut, cum hodierno die mane per iorum meo iussu et 
coniurati et eorum indices in aedem Concordiae du- 
cerentur, eo ipso tempore signum statueretur? Quo 
conlocato atque ad vos senatumque converso omnia 
et senatus et vos, quae erant contra salutem omnium 

22 cogitata, inlustrata et patefacta vidistis. Quo etiam 
maiore sunt isti odio supplicioque digni, qui non 
solum vestris domiciliis atque tectis sed etiam deorum 



i\ L, I Ai ii.inam ORATIO lli 41 

fcemplis atque delubris sunt funestos ac nefarios ignes 
inferre conati. Quibus ego si me restitisse dicam, 

niniiuin niihi sumam et 11011 sim ferendus: ille, ille 
Iuppiter restitit; ille Capitolium, ille haec templa, 
Qle cunctam urbem, ille vos omnes salvos esse voluit. 
Dis ego inmortalibus ducibus hanc mentem volun- 
batemque suscepi atque ad haec tanta indicia perveni. 
lam vero illa Allobrogum sollicitatio, iam ab Lentulo 
ceterisque domesticis hostibus tam dementer tantae 
raa creditae et ignotis et barbaris conmissaeque lit- 
terae numquam essent profecto, nisi ab dis inmorta- 
libus huic tantae audaciae consilium esset ereptum. 
Quid vero? ut homines Galli ex civitate male paeata, 
quae gens una restat quae bellum populo Eomano 
Eacere posse et non nolle videatur, spem imperi ac 
reruni maximarum ultro sibi a patriciis hominibus 
oblatam neglegerent vestramque salutem suis opibus 
anteponerent, id non divinitus esse factum putatis, 
praesertim qui nos non pugnando sed tacendo supe- 
rare potuerunt? Quam ob rem, Quirites, quoniam 10 

oo 

ad onmia pulvinaria supplicatio decreta est, cele- 
bratote illos dies cum coniugibus ac liberis vestris. 
l multi saepe honores dis inmortalibus iusti ha- 
biti sunt ac debiti, sed profecto iustiores numquam. 
Brepti enijn estis ex crudelissimo ac miserrimo inte- 
ritu, [erepti] sine caede, sine sanguine, sine exereitu, 
Bine dimieatione; [togati] me uno togato duce et 
buperatore vicistis. Etenim recordamini, Quirites, 24 
omnes civiles dissensiones, non solum eas quas au- 
distis sed eas quas vosmet ipsi meministis atque 
vidistis. Ll Sulla P. Sulpicium oppressit [eieeit ex 
urbe], C. Marium, custodem huius urbis, multosque 
fortes viros partim eieeit ex civitate, partini inte- 



42 M. TULLI GIGERONIS 

remit. Cn. Octavius consul armis expulit ex urbe 

conlegam: omnis hic locus acervis corporum et civium 
sanguine redundavit. Superavit postea Cinna cum 
Mario: tum vero clarissimis viris interfectis lumina 
civitatis exstincta sunt. Ultus est huius victoriae 
crudelitatem postea Sulla: ne dici quidem opus est 
quanta deminutione civium et quanta calamitate rei 
publicae. Dissensit M. Lepidus a clarissimo et for- 
tissimo viro Q. Catulo: attulit non tam ipsius inte- 

25 ritus rei publicae luctum quam ceterorum. Atque 
illae [tamen omnes] dissensiones erant eius modi quae 
non ad delendam sed ad conmutandam rem publicam 
pertinerent. Non illi nullam esse rem publicam, sed 
in ea quae esset se esse principes, neque hanc urbem 
conflagrare sed se in hac urbe florere voluerunt. 
Atque illae tamen omnes dissensiones , quarum 
nnlla exitium rei publicae quaesivit, eius modi fue- 
runt ut non reconciliatione concordiae sed interni- 
cione civium diiudicatae sint. In hoc autem uno 
post hominum memoriam maximo crudelissimoque 
bello, quale bellum nulla umquam barbaria cum sua 
gente gessit, quo in bello lex haec fuit a Lentulo, 
Catilina, Cethego, Cassio constituta ut omnes qui 
salva urbe salvi esse possent in hostium numero 
dueerentur, ita me gessi, Quirites, ut salvi omnes 
conservaremini, et, cum hostes vestri tantum civium 
superfuturum putassent quantum infinita-e caedi re- 
stitisset, tantum autem urbis quantum flamma obire 
non potuisset, et urbem et cives integros incolu- 

11 mesque servavi. Quibus pro tantis rebus, Quirites, 

26 nullum ego a vobis praemium virtutis, nullum in- 
signe honoris, nullum monumentum laudis postulabo 
praeterquam huius diei memoriam sempiternam. In 






is L. < vni.iNAM OBATIO lll 43 

animis ego vcsdis omnes triumphos meos, omnia 
amenta honoris, monumenta gloriae, laudis in- 
i;i condi el conlocari volo. Nihil me mutum 
potesl delectare, nihil tacitum, nihil denique eius 
modi quod etiam minus digni adsequi possint. Me- 
moria restra, Quirites, nostrae res alentur, sermo- 
oibus crescent, litterarum monumentis inveterascent 
el conroborabuntur, eandemque diem intellego, quani 
"' aeternam fore, propagatam esse et ad salutem 
urbis et ad memoriam consulatus mei, unoque tem- 
pore in hac re publica duos cives exstitisse quorum 
alter fines vestri imperi non terrae sed caeli regionibus 
fcerminaret, alter huius imperi domicilium sedesque 
Bervaret. Sed quoniam earum rerum quas ego gessi i2 
nori eadem est fortuna atque condicio quae illorum 27 
qoi externa bella gesserunt, quod mihi cum his 
viv« est quos vici ac subegi, illi hostes aut 

interfectos aut oppressos reliquerunt, vestrum est, 
Quirites, si ceteris facta sua recte prosunt, mihi mea 
quando obsint providere. Mentes enim hominum 
audacissimorum sceleratae ac nefariae ne vobis no- 
cere possent ego providi, ne mihi noceant vestrum 
est providere. Quamquam, Quirites, mihi quidem 
ipsi niliil ub istis iam noceri potest. Magnum enim 
in l»"iii.s praesidium quod mihi in perpetuum 
paratum cst, magna in re publica dignitas quae 
"'«• semper tacita defendet, magna vis conscientiae 
quam qui neglegunt, cum me violare volent, se indi- 

"iiit. Est enim nobis is animus, Quirites, ut non 2 8 
paodo niilliu.s audaciae cedamus sed etiam omnes 
inprobos ultro semper lacessamus. Quod si omnis 

| n Petus .!( ssticorum hostium «lcpulsus a vobis se 

in me unum converterit, vobis erit providenduin, 



44 M. TULLI CICERONLS 

Quirites, qua condicione posthac eos esse velitis qui 
se pro salute vestra obtulerint invidiae periculisque 
omnibus: mihi quidem ipsi quid est quod iam ad 
vitae fructum possit adquiri, cum praesertim neque 
in honore vestro neque in gloria virtutis quicquam 
29 videam altius quo mihi libeat ascendere? Illud per- 
flciam profecto, Quirites, ut ea quae gessi in con- 
sulatu, privatus tuear atque ornem, ut, si qua est 
invidia in conservanda re publica suscepta, laed&t 
invidos, mihi valeat ad gloriam. Denique ita me in 
re publica tractabd ut meminerim semper quae ges- 
serim, curemque ut ea virtute non casu gesta esse 
videantur. Vos, Quirites, quoniam iam est nox, 
venerati Iovem illum custodem huius urbis ac ve- 
strum in vestra tecta discedite et ea, quamquam iam 
est periculum depulsum, tamen aeque ac priore 
nocte custodiis vigiliisque defendite. Id ne vobis 
diutius faciendum sit atque ut in perpetua pace esse 
possitis providebo, [Quirites]. 



ORATIO QTJARTA 

HABITA IN SENATU. 

Yideo, patres conscripti, in me omnium vestrum 1 
ora atque oculos esse conversos, video vos non solum 
de vestro ac rei publicae verum etiam, si id depulsum 
sit, de meo periculo esse sollicitos. Est mihi iucunda 
in malis et grata in dolore vestra erga me voluntas, 
sed eam per deos inmortales! deponite atque obliti 
salutis meae de vobis ac de vestris liberis cogitate. 
Mihi si haec condicio consulatus data est ut omnes 
acerbitates, omnes dolores cruciatusque perferrem, 
feram non solum fortiter verum etiam libenter, dum 
modo meis laboribus vobis populoque Eomano di- 
gnitas salusque pariatur. Ego sum ille consul, patres 2 
conscripti, cui non forum in quo omnis aequitas con- 
tinetur, non campus consularibus auspiciis conse- 
cratus, non curia, summum auxilium omnium gen- 
tium, non domus, conmune perfugium, non lectus 
ad quietem datus, non denique haec sedes honoris 
[seila curulis] umquam vacua mortis periculo atque 
insidiis fuit. Ego multa tacui, multa pertuli, multa 
concessi, multa meo quodam dolore in vestro timore 
Banavi. Nunc si hunc exitum consulatus mei di 
inmortales esse voluerunt ut vos populumque Eo- 
manum ex caede miserrima, coniuges liberosque 



46 M. TULLI CICERONIS 

vestros virginesque Vestales ex acerbissima ve 
tione, templa atque delubra, hanc ptdcherrimam 
patriam omnium nostrum ex foedissima flamma, 
totam Italiam ex bello et vastitate eriperem, quae- 

cumque mihi uni proponetur fortuna subeatur. Ete- 
nim *si P. Lentulus suum nomen inductus a vatibus 
fatale ad perniciem rei publicae fore putavit, cur ego 
non laeter meum consulatum ad salutem populi 

^ Eomani prope fatalem exstitisse? Qua re, patres 
conscripti, consulite vobis, prospicite patriae, conser- 
vate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras, po- 
puli Eomani nomen salutemque defendite; mihi par- 
cere ac de me cogitare desinite. Nam primum debeo 
sperare omnes deos qui huic urbi praesident pro eo 
mihi ac mereor relaturos esse gratiam; deinde, si 
quid obtigerit, aequo animo paratoque moriar. Xam 
neque turpis mors forti viro potest accidere, neque 
inmatura consulari, nec misera sapienti. Nec tamen 
ego sum ille ferreus, qui fratris carissimi atque aman- 
tissimi praesentis maerore non movear horumque 
omnium lacrimis a quibus me circumsessum videtis. 
Neque meam mentem non domum saepe revocat 
exanimata uxor et abiecta metu filia et parvulus 
filius, quem mihi videtur amplecti res publica tam- 
quam obsidem consulatus mei, neque ille qui exspec- 
tans huivis exitum diei stat in conspectu meo gener. 
Moveor his rebus omnibus, sed in eam partem uti 
salvi sint vobiscum omnes, etiam si me vis aliqua 
oppresserit, potius quam et illi et nos una rei pu- 

4 blicae peste pereamus. Qua re, patres conscripti, 
incumbite ad salutem rei publicae, circumspicite 
omnes procellas quae inpendent nisi providetis. Non 
Ti. Gracchus quod iterum tribunus plebis fieri voluit, 



IN L. CATILINAM ORATIO IV 47 

1,0,1 °- Gracchus quod agrarios concitare conatus est, 
11(111 L - Saturninus quod C. Memmium occidit, in 
discrimen aliquod atque in vestrae severitatis iudi- 
••iuni adducitur: tenentur ii qui ad urbis incendium, • 
ad vestram omnium caedem, ad Catilinam acci- 
piendum Eomae restiterunt, tenentur litterae, signa, 
manus, denique unius cuiusque confessio: sollici- 
tantur AUobroges, servitia excitantur, Catilina accer- 
ir, id est initum consilium ut, interfectis omnibus. 
nemo ne ad deplorandum quidem populi Eomani 
nomen atque ad lamentandam tanti imperi calami- 
tatem relinquatur. Haec omnia indices detulerunt, 3 
rei confessi sunt, vos multis iam iudiciis iudicavistis,' 5 
primum quod mihi gratias egistis singularibus verbis 
et mea virtute atque diligentia perditorum hominum 
coniurationem patefactam esse . decrevistis, deinde 
quod P. Lentulum se abdicare praetura coegistis; 
tum quod eum et ceteros de quibus iudicastis in 
cnstodiam. dandos censuistis, maximeque quod meo 
nomine supplieationem decrevistis, qui honos togato 
habitus' ante me est nemini; postremo hesterno die 
praemia legatis Allobrogum Titoque Volturcio de- 
distis amplissima. Quae sunt omnia eius modi ut 
11 qui in custodiam nominatim dati sunt sine ulla 
dubitatione a vobis damnati esse videantur. Sed ego 6 
mstitui referre ad vos, patres conscripti, tamquam 
mtegrum, et de facto quia iudicetis et de poena 
quid censeatis. Illa praedicam quae sunt consulis. 
Ego magnum in re publica versari furorem et nova 
quj^edam misceri et concitari mala iam pridem 
videbam, sed hanc tantam, tam exitiosam haberi 
conmrationem a civibus numquam putavi. Nunc 
quicquid est, quocumque vestrae mentes inclinant 



48 M. XULLl CICEBO 

atque sententiae, statuendum vobis ante noctem « 
Quantum facinus ad vos delatum sit videtis. Huic 
si paucos putatis adfines esse, vehementer errs 
Latius opinione disseminatum est hoc malum; ma- 
navit non solum per Italiam verum etiam transcendit 
Alpes et obscure serpens multas iam provincias occu- 
pavit. Id opprimi sustentando et prolatando nullo 
pacto potest; quacumque ratione placet celeriter 

* vobis vindicandum est. Video duas adhuc esse sen- 
tentias, unam D. Silani qui censet eos qui haec 
delere conati sunt morte esse multandos, alteram 
C. Caesaris qui mortis poenam removet, ceterorum 
suppliciorum omnes acerbitates amplectitur. Uterque 
et pro sua dignitate et pro rerum magnitudine in 
summa severitate versatur. Alter eos qui nos omnes, 
qui populum Eomanum vita privare conati sunt, qui 
delere imperium, qui populi Eomani nomen extin- 
guere, punctum temporis frui vita et hoc conmuni 
spiritu non putat oportere atque hoc genus poenae 
saepe in inprobos cives in hac re publica esse usur- 
patum recordatur. Alter intellegit mortem a dis 
inmortalibus non esse supplici causa constitutam, 
sed aut necessitatem naturae aut laborum ac mise- 
riarum quietem. Itaque eam sapientes numquam 
inviti, f ortes saepe etiam libenter oppetiverunt. Vin- 
cula vero et ea sempiterna certe ad singularem poenam 
nefarii sceleris inventa sunt. Municipiis dispertiri 
iubet. Habere videtur ista res iniquitatem, si impe- 
rare velis, difficultatem, si rogare. Decernatur tamen, 

8 si placet. Ego enim suscipiam et, ut spero, reperiam 
qui id quod salutis omnium causa statueritis non 
putet esse suae dignitatis recusare. Adiungit gravem 
poenam municipiis, si quis eorum vincula ruperit; 



IN L. CATILINAM ORATIO IV 4<> 

horribiles custodias circumdat et dignas scelere ho- 
minum perditorum; sancit ne quis eorum poenam 
quos condeninat aut per senatum aut per populum 
levare possit; eripit etiam spem, quae sola hominem 
in miseriis consolari solet. Bona praeterea publicari 
iubet; vitam solam relinquit neiariis hominibus: 
quam si eripuisset, multos animi atque corporis 
dolores uno dolore et omnes scelerum poenas ade- 
misset. Itaque ut aliqua in vita formido inprobis 
esset proposita, apud inferos eius modi quaedam illi 
antiqui supplicia inpiis constituta esse voluerunt, 
quod videlicet intellegebant his remotis non esse 
mortem ipsam pertimescendam. ]STunc, patres con- & 
seripti, ego mea video quid intersit. Si eritis secuti 
sententiam C. Caesaris, quoniam hanc is in re publica 
viam quae popularis habetur secutus est, fortasse 
minus erunt hoc auctore et cognitore huiusce sen- 
tentiae mihi populares inpetus pertimescendi; sin 
illam alteram, nescio an amplius mihi negoti con- 
trahatur. Sed tamen meorum periculorum rationes 
utilitas rei publicae vincat. Habemus enim a Caesare, 
sicut ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo 
postulabat, sententiam tamquam obsidem perpetuae 
in rem publicam voluntatis. Intellectum est quid 
interesset inter levitatem contionatorum et animum 
vere popularem saluti populi consulentem. Video de 10 
istis qui se populares haberi volunt abesse non ne- 
minem, ne de capite videlicet civium Eomanorum 
sententiam ferat. Is et nudius tertius in custodiam 
cives Eomanos dedit et supplicationem mihi decrevit 
et indices hesterno die maximis praemiis adfecit. 
Iam hoc nemini dubium est qui reo custodiam, quae- 
sitori gratulationem, indici praemium decreverit, quid 

4 M. Tcjlli Ciceronis In L. Caiilinam orationes. 



50 M. TULLI CICERONIS 

de tota re et causa iudicarit. At vero ( . Caesar 
intellegit legem Semproniam esse de civibus EomanLs 
constitutam; qui autem rei publicae sit hostis eum 
civem esse nullo modo posse: denique ipsum latorem 
Semproniae legis iussu populi poenas rei publicae 
dependisse. Idem ipsum Lentulum, largitorem et 
prodigum, non putat, cum de pernicie populi Eomani, 
exitio huius urbis tam acerbe, tam crudeliter cogi- 
tarit, etiam appellari posse popularem. Itaque homo 
mitissimus atque lenissimus non dubitat P. Len- 
tulum aeternis tenebris vinculisque mandare et sancit 
in posterum ne quis huius supplicio levando se iactare 
et in perniciem populi Eomani posthac popularis 
esse possit. Adiungit etiam publicationem bonorum, 
ut omnes animi cruciatus et corporis etiam egestas 

/? ac mendicitas consequatur. Quam ob rem, sive hoc 
statueritis, dederitis mihi comitem ad contionem po- 
pulo carum atque iucundum, sive Silani sententiam 
sequi malueritis, f acile me atque vos a crudelitatis vi- 
tuperatione populus Eomanus ex&olvet, atque obtinebo 
eam multo leniorem fuisse. Quamquam, patres con- 
scripti, quae potest esse in tanti sceleris inmanitate 
punienda crudelitas? Ego enim de meo sensu iudico. 
iSTam ita mihi salva re publica vobiscum perfrui liceat 
ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non 
atrocitate animi moveor — quis enim est me mitior? — 
sed singulari quadam humanitate et misericordia. 
Videor enim mihi videre hanc urbem, lucem orbis 
terrarum atque arcem omnium gentium, subito uno 
incendio concidentem. Cerno animo sepulta in patria 
miseros atque insepultos acervos civium, versatur 
mihi ante oculos aspectus Cethegi et furor in vestra 

12 eaede bacchantis. Cum vero mihi proposui regnantem 



11 



IN L. CATILINAM ORATIO IV 

^ginum Vestalium perl orre S To 1 ' • Ve * a ? 0neni 

=5K^JX»S~ 

'— domo, Sllnplicmm de J^™" "?. 

SL==£*£S£S 

tatis in naw vwuerimus, summae nobis erudeli- 

it N is ftrcZrr r icie - ,ama ~ 



52 M. TULLI OIOERONIS 

huius avus Lentuli, vir elarissimus, armatus Grac- 
chum est persecutus. Ille etiam grave tum vulnus 
accepit, ne quid de summa rei publicae minueretur; 
hic ad evertenda fundamenta rei publicae Gallos 
accersit, servitia concitat, Catilinam vocat, attribuit 
nos trucidandos Cethego et ceteros cives interficiendos 
Gabinio, urbem inflammandam Cassio, totam Ita- 
liam vastandam diripiendamque Catilinae. Vere- 
mini, censeo, ne in hoc scelere tam inmani ac nefando, 
nimis aliquid severe statuisse videamini: multo magis 
est verendum ne remissione poenae crudeles in pa- 
triam quam ne severitate animadversionis nimis ve- 
hementes in acerbissimos hostes fuisse videamur. 
7 Sed ea quae exaudio, patres conscripti, dissimulare 
14 non possum. Iaciuntur enim voces quae perveniunt 
ad aures meas eorum qui vereri videntur ut habeam 
satis praesidi ad ea quae vos statueritis hodierno die 
transigenda. Omnia et provisa et parata et consti- 
tuta sunt, patres conscripti, cum mea summa cura 
atque diligentia tum multo etiam maiore populi 
Eomani ad summum imperium retinendum et ad 
conmunes fortunas conservandas voluntate, Omnes 
adsunt omnium ordinum homines, omnium [denique] 
aetatum; plenum est forum, plena templa circum 
forum, pleni omnes aditus huius templi ac loci. 
Causa est enim post urbem conditam haec inventa 
sola in qua omnes sentirent unum atque idem praeter 
eos qui, cum sibi viderent esse pereundum, cum 
\- omnibus potius quam soli perire voluerunt. Hosce 
ego homines excipio et secerno libenter, neque m 
inproborum civium sed in acerbissimorum hostium 
numero habendos puto. Ceteri vero, di inmortales! 
qua frequentia, quo studio, qua virtute ad conmunem 



I\ L. t.VTM.INAM ORATI0 IV ."">:* 

salutem dignitatemque consentiunt! Quid ego hic 
equites Romanos conmemorem? qui vobis Lta sum- 
mani ordinis consilique ooncedunt \\\ vobiscum de 
amore rei publicae certent; quos ex multorum an- 
noruni dissensione huius ordinis ad societatem con- 
eordiamque revocatos hodiernus dies vobiscum atque 
haec causa coniungit. Quam si eoniunetionem in 
eonsulatu conflrmatam meo perpetuam in re publica 
tenuerimus, eonflrmo vobis nullum posthac malum 
civile ac domesticum ad ullam rei publicae partem 
venturum. Pari studio defendendae rei publicae 
eonvenisse video tribunos aerarios, fortissimos viros; 
scribas item universos quos, cum casu hic dies ari 
aerarium frequentasset, video ab exspectatione sortis 
ad salutem conmunem esse conversos. Omnis inge- 16 
nuonim adest multitudo, etiam tenuissimorum. Quis 
ea1 enim cui non haec templa, aspectus urbis, pos- 
rio libertatis, lux denique haec ipsa et conmune 
patriae solum cum sit carum tum vero dulce atque 
iucundumf Operae pretium est, patres conscripti, 8 
libertinorum hominum studia cognoscere qui, sua 
virtute fortunam huius civitatis consecuti, vere hanc 
suani patriam esse iudicant quam quidam hic nati, 
summo nati loco, non patriam suam sed urbem 
hostium esse iudicaverunt. Sed quid ego hosce 
homines ordinesque conmemoro quos privatae for- 
tunae, quos conmunis res publica, quos denique 
libertaa ea quae dulcissima est ad salutem patriae 
defendendam excitavit? Servus est nemo, qiii modo 
tolerabili condicione sit servitutis, qui non audaciam 
civium perhorrescat, qui non haec stare cupiat, qui 
non quantum audet et quantum potest conferat ari 
conmunem salutem voluntatis. Qua re si quem 17 



ii 



54 M. TULLI CICERONIS 

vestrum forte conmovet hoc quod auditum e 
lenonem quendam Lentuli concursare circum ta- 
bernas, pretio sperare sollicitari posse animos egen- 
tium atque inperitorum, est id quidem coeptum atque 
temptatum, sed nulli sunt inventi tam aut fortuna 
miseri aut voluntate perditi, qui non illum ipsum 
sellae atque operis et quaestus cotidiani locum, qui 
non cubile ac lectulum suum, qui denique non 
cursum hunc otiosum vitae suae salvum esse velint. 
Multo vero maxima pars eorum qui in tabernis sunt, 
immo vero — id enim potius est dicendum — genus 
hoc universum amantissimum est oti. Etenim omne 
instrumentum, omnis opera atque quaestus frequentia 
civium sustentatur, alitur otio; quorum si quaestus 
ocdusis tabernis minui solet, quid tandem incensis 

18 futurum fuit? Quae cum ita sint, patres conscripti, 
vobis populi Eomani praesidia non desunt: vos ne 

9 populo Eomano deesse videamini providete. Habetis 
consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex 
media morte non ad vitam suam sed ad salutem 
vestram reservatum. Omnes ordines ad conser- 
vandam rem publicam mente, voluntate, studio, 
virtute, yoce consentiunt. Obsessa facibus et telis 
inpi^e coniurationis vobis supplex manus tendit 
patria conmunis, vobis se, vobis vitam omnium 
civium, vobis arcem et Capitolium, vobis aras Pe- 
natium, vobis illum ignem Vestae sempiternum, 
vobis omnium deorum templa atque delubra, vobis 
muros atque urbis tecta conmendat. Praeterea de 
vestra vita, de coniugum vestrarum atque liberorum 
anima, de fortunis omnium, de sedibus, de focis 

19 vestris hodierno die vobis iudicandum est. Habetis 
ducem memorem vestri, oblitum sui, quae non semper 



IX T. ( ATII.INAM ORATIO IV 55 

facultas datur; habetis omnes ordines, omnes homines, 
universum populum Romanum, id quod in civili causa 
hodierno die primum videmus, unum atque idem sen- 
tientem. Cogitate quantis laboribus fundatum im- 
perium, quanta virtute stabilitam libertatem, quanta 
deorum benignitate auctas exaggeratasque fortunas 
una nox paene delerit. Id ne umquam posthac non 
modo conflci sed ne cogitari quidem possit a civibus 
hodierno die providendum est. Atque haec, non ut 
vos qui mihi studio paene praecurritis excitarem, 
locutus sum, sed ut mea vox quae debet esse in re 
publica prineeps officio functa consulari videretur. 
KTunc ante quam ad sententiam redeo, de me pauca 10 
dicam. Ego, quanta manus est coniuratorum, quam 20 
videtis esse permagnam, tanta me inimicorum mul- 
titudinem suscepisse video; sed eam esse iudico tur- 
pem et inflrmam [et contemptam] et abiectam. 
Quod si aliquando alicuius furore et scelere concitata 
manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae 
dignitas, me tamen meorum factorum atque consi- 
horum numquam, patres conscripti, paenitebit. Ete- 
nim mors, quam illi mihi fortasse minitantur, omnibus 
est parata; vitae tantam laudem quanta vos me 
vestris decretis honestastis nemo est adsecutus; ceteris 
enim semper bene gesta, mihi uni conservata re 
pubhea gratulationem decrevistis. Sit Scipio clarus 21 
ille, cuius consilio atque virtute Hannibal in Africam 
redire atque Italia decedere coactus est; ornetur 
alter eximia laude Africanus, qui duas urbes huic 
impeno mfestissimasCarthaginem Numantiamque de- 
levit; habeatur vir egregius Paulus ille, cuius currum 
rex potentissimus quondam et nobilissimus Perses 
honestavit; sit aeterna gloria Marius, qui bis Italiam 



56 M. TULLI CiCEROMS 

obsidione et metu servitutis liberavit; anteponatur 
omnibus Pompeius, cuius res gestae atque virtutes 
isdem quibus solis cursus regionibus ac terminis 
continentur: erit profecto inter horum laudes aliquid 
loci nostrae gloriae, nisi forte maius est patefacere 
nobis provincias quo exire possimus quam curare ut 
etiam illi qui absunt habeant quo victores rever- 
22 tantur. Quamquam est uno loco condicio melior 
externae victoriae quam domesticae, quod hostes 
alienigenae aut oppressi serviunt aut recepti [in ami- 
citiam] beneficio se obligatos putant, qui autem ex 
numero civium dementia aliqua depravati hostes 
patriae semel esse coeperunt, eos, cum a pernicie rei 
publicae reppuleris, nec vi coercere nec benefieio 
placare possis. Qua re mihi cum perditis civibus 
aeternum bellum susceptum esse video. Id ego 
vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque tan- 
torum periculorum, quae non modo in hoc populo 
qui servatus est sed omnium gentium sermonibus ac 
mentibus semper haerebit, a me atque a meis facile 
propulsari posse confido. Neque ulla profecto tanta 
vis reperietur quae coniunctionem vestram equi- 
tumque Eomanorum et tantam conspirationem bo- 
norum omnium confringere et labefactare possit. 
■" Quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro 
provincia quam neglexi, pro triumpho ceterisque 
laudis insignibus quae sunt a me propter urbis 
vestraeque salutis custodiam repudiata, pro clientelis 
hospitiisque provincialibus quae tamen urbanis opibus 
non minore labore tueor quatn conparo, pro his 
igitur omnibus rebus, pro meis in vos singularibus 
studiis proque hac quam perspicitis ad conservandam 
rem publicam diligentia, nihil a vobis nisi huius tem- 



IN L. CATILINAM ORATIO IV 57 

poris totiusque mei consulatus memoriam postulo: 
quae dum erit in vestris fixa mentibus, tutissimd me 
muro saeptum esse arbitrabor. Quod si meam spem 
vis inproborum fefellerit atque superaverit, eonmendo 
vobis parvum meum filium, cui profecto satis erit 
praesidi non solum ad salutem verum etiam ad digni- 
tatem, si eius qui haec omnia suo solius periculo con- 
servarit illum filium esse i^iemineritis. Quapropter 24 
de summa salute vestra populique Eomani, de vestris 
coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque 
templis, de totius urbis tectis ac sedibus, de imperio 
ac libertate, de salute Italiae, de universa re publica 
decernite diligenter, ut instituistis, ac fortiter. Ha- 
betis eum consulem qui et parere vestris decretis non 
dubitet et ea quae sta^ueritis, quoad vivet, defendere 
et per se ipsum praestare possit. 



APPENDIX CRITICA 

AD OBATT. m CATILINAM 



NOTAE. 

A = Codex Ambrosianus C 29 inf. saec. x. Ipse denuo contuli. 

H &n Fragmenta Holkhamica a W. Peterson detecta et conlata. saec ix. 

L = Codex Laurentianus Plut. XLV 2 (Lagom. 62) saec. xm. Hunc 

cod. Halmius in suo apparatu litera a designat. 
V = Codex Vossianus Lat. O 2 saec. xi. 
h = Codex Harleianus 2682. 

Codices Halmii quorum lectiones interdum afferuntur: 
b — Codex Benedictoburanus nunc Monac. Lat. 4611 saec xn 
c = Codex Laur. Plut. XLVIII. 10 (Lgm. 10) saec. xv. 
i = Codex Indersdorfensis nunc Monac. Lat. 7809 saec. xm. 

= Codex Salisburgensis Sti. Petri n. 14 nunc Monac. Lat. 15964 saec. xi. 
t — Codex Tegernseensis nunc Monac. 15734 saec. xi. 
u = Codex Egmontanus nunc Bruxellensis 10060 saec. xi. 
x = Codex Laur. Plut. L. 45 (Lgm. 63) saec. xi. 
C, = Codex Car. Stephani. 
a = Consensus codd. AHLV. 
p = Consensus codd. b c i s (vel b i s). 
y = Consensus codd. t u x. 

Al. = Editio princeps Romae ab. Io. Andrea episcopo Aleriensi a. 1471 

prolata. 
Lamb. = Editio Dionysii Lambini a, 1566. 
Or. = Editio Orelliana prior. 
Ha. = Editio C. Halmii (Orelli-Baiter-Halm Cic. Opp. pars prior volu- 

minis II pp. 657-715 Turici 1854). 
CL = Editio A. C. Clarkii Oxonii 1908. 
Mue. = Editio C. F. W. Muelleri. Cic. Opp. partis II volumen II 

pp. 249-298 Lipsiae 1892. 
Schol. = Scholiasta Gronovianus. 
del. = delet, delevit, delent, deleverunt. 
om. = omittit, omittunt. 
odd. = addit, addunt. 



60 APPENDIX CRITICA 



IN ORAT. I. 
IN LVCIVM CATILINAM INCIPTT LIBER PRIMVS FELICITER A (fol. 49 r). 

1. quamdiu etiam] quamdiu nos etiam Al. — nos eludet] om. nos A et Iul. 
Victor (Rhet. lat. min. p. 439). — nihil urbis] nihil ne urbis Al. — horum 
omnium scientia]h. o. conscientia Al. — coniurationem tuam] om. tuam AHV 

ego seclusi. — nihilne moverunt Quintil. IX. 3. 30. — 2. nos autem 

lortes] om. nos Arelicto spatio septem liter., H itern cum lacuna, V. — fortes 
viri] viri fortes Al., Lamb., Or. — tela vitamus] t. vitemus Al., Ha., Mue. 
— pestem quam] pestem istam quam (3y Al., Lamb., Or. — in nos omnes] 
om. nos Q; om. omnes V Ha. — omnes iam diu] uncinis clausit Mue.; om. 

iam diu ft', uncinis cl. Ha. — 3. an vero perferemus Quintil. VIII. 4. 13. 

Ti. Gracchum] Tyberum Gracchum Al: — Catilinam orbem] ita ALft; 

Catilinam vero orbem H cettq., Al. — quod C. Servilius] quodque Servilius 
a h; quod Q. Servilius V(3y. — Sp. Maelium] ita OL h (plerumque Melium); 
Sp. Elium cett. Al. — habemus senatus consultum] hab. enim sen. cons; 
jiQy, — vehemens et grave] om. et grave AV; sup. lin. H m 1 . — 4. uti L. Opi- 
mius] ita Kh; ut L. Op. L(3y, Ha., Mue. — interfectus est] mox interf. 

est Al. — avo] om. y. — maioribus] a maioribus hy. — clarissimo 

maioribus] clarissimo patre natus avitis maioribus Al. — occisus est] om. 

est AH. — L. Saturninum remorata est] L. Saturnini trib. pl. et 

C. Servilii praetoris P. R. mortem eorum dignitas remorata est Lamb. ; cfr. 
Madvig Opusc. Acad. I. p. 186. — at vero nos] om. vero Lft, Al., Ha.; at 
[vero] nos Mue. — eius modi sen. cons.] huiusce modi sen. cons. Ui, Ha., 
Mue.; huius m. s. c. &Y'Al. — verum inclusum] verum tamen inclusum ple- 
rique Halmiani excepto L, Al. — tamquam in vagina] tamquam gladium 
in vag. Lamb., Or. — te interfectum] interf. te ^y, Al. — non dissolutum] 
me non diss. By Al., Mue. — me ipse] me sup. lin. A; me ipsum Al. — 
5. contra pop. Rom.] contra Remp. Al. — castrorum imperatorem] imp. 
castr. Al. — in senatu videtis] in sen. videmus j3y aliique Halmiani excepto L, 
Ha., Mue. — si te iam] om. iam. Quintil. IX. 3. 19. — ne non hoc potius] 
ne hoc pot. Al.; ne non potius hoc Mue. — tum denique interficiere] tunc 
denique interficiam te Al. (interficiam te pro interficiere y). — tam inpro- 
bus] pm. tam Al. — 6. et vives] sed vives Madvig (Op. Ac. I. 186). — ut 
nunc vivis] ut vi vis Ha. cum plerisque suis codd. excepto L; ut [nunc] vivis 
Mue. — obsessus] oppressus (iy, Al. — conmovere te] te conm. L. — 
non sentientem] non sentientes Al. — coetus nefarios] coeptus nef . h fiy, 
Al., Mue. — quid est Catilina] om. Catilina A. — coniurationis tuae] om. 
tuae AV, ego seclusi cum Ha. — inlustrantur] lustrantur Nonius s. v. — 
erumpunt omnia] er. omnino Al. — quae iam mecum] quae etiam m. Al. 

7. fore in armis certo die] cer. d. f. in ar. Al. — ante diem VI] ante 

diem VIII B, Al. — Manlium] Mallium Or. — administrum] ministrum k, Al. 

tam atrox] om. AV. — tamque incredibilis] tam incr. Al. — dixi ego idem] 

dixi ego diem idem A. — optimatium] optimatum Al. — te contra rem 
publ.] om. A; om,. contrarem p. V. — contentum te] te contentum L h, Ha. t 
Mu6m _ 8. sensistin] sensistine Ha. — vigiliis] vigiliisque Al. — quod non ego] 
ita Ha., Mue. (supplevit non Madvig Op. ac. J, 141); om. non codd., Al. 



APPENIMX CSITICA (il 

— meeuni tandnn) taiulem iiu-euin L h. 11«.. Mue. — noctem iltain supe- 
rloremj illam aup. noetem Al. — dico te priore] dicito te priore A. — priorej* 
priori Al. - iioii agam] nuni ajgam Al. — una fueruiit] u. fuere Al. — 
9. in qua urbe viviuius quani Mmp, habemus] ita a h aliique Halmiani 

tnts; quain r. p. habemus iu qua urbe vivinius Donat. ad Ter. Andr. 
IV, '>. ->1 <t Murt. Cap. l\h<(. l«t. tnitl. p. 471, Al. 01. — qni de nostro 
oinniuni interitu] qui de nieo nostrumque oinn. inter. Al. — hos ego] 
- Ogo Al. — video consul] consnl seclusit Ha. — discripsisti] descri- 
P>i-ti Al. — etiam nunc morae] etiam num morae A; etiam tum m. 
Or. ejc coni. Ernesti. - et ae illa] et sose illa ^y, Al., Ha., Mue. — in 
hmo Lecto] in meo leetulo Al. — interfecturos esse] om. esse L, aliique Hal- 
7nia)ii, 11«.; uncinis cl. Mue. — 10. vixdum etiam] v. iam Al. — domum 
nieain maioribus] otn. ineain AV. — tu ad me salutatum mane miseras] 
om. inane Ha.\ tu mane ad me sal. mis. Al. — quos ego iam] om. iam Al. 

— id teinporis vcnturos] vent. id temporis Al. — tua illa Manliana] 
illa tua Malliana Al. — educ tecum etiam] om. etiam Al. — magno me 
metu] otn. me AQ. — liberaveris] liberaberis AV; liberabis Al. — modo 
inter] dum modo inter L h, alii Halmiani conplures, Ha., Mue. — 11. ha- 
benda eet] add. gratia omisso hoc verbo post urbis Al. — gratia quod] gr. 

terribilem quod A. — summa salus] salus s. Al. — summa rei p.] salus 

summa rei p. periclitanda Lamb. — mihi consuli] om. mihi Al. — conatus 

nefarios] tuos nef. con. Al. — publice concitato] publici conc. Al. 

— 12. Italiam totam] Italiam denique totam h Sy, Al. — denique seclu- 

/ 11«.. Mue. — id quod est primum et quod] id quidem primum 
quod Al. — disciplinaeque] disciplinae Al. — nondum audeo] non audeo 
Al. — sin tu] si tu Al. — sentina rei p.] cfr. Quintil. VIII. 6. 15; sententia 
rei p. Al.; rei p. delendum censuit Ernestius. — 13. iubet consul hostem] 
consul h. iu. Al. — non iubeo] num iub. Al. — quid est enim Catilina] 
quid enim Cat. est Al. — extra istam] extra hanc A. — qui non oderit] 
qui te non oderit L h t, Al. — haeret] inhaeret h et quidam Halmiani dett. 
probante Madvig Op. ac. I. 145. — in fama] ita Madvig; infamiae AVh; 
infamiae vel infamia cett. — umquam tuis] t. u. Al. — afuit] abfuit Al. — 
non aut ad audaciam] om. aut Al. — 14. locum vacuefecisses] ita OLQ (vacue- 
fecisti h); domum vacuefecisses Sy, Ha., Mue.; domum vacuam fecisses 
Al.,Lamb. — cumulasti] ita codd.; cumulavisti 01. — sileri] ita QLh; om. cett., 
Al. — ne in hac civitate] om. in A. — proximis Idibus tibi inpendere senties] 
iia a; impendere tibi prox. Id. senties cett. Ha., Mue.; impendere tibi prox. 
di<-l>u- senties Al. — tuam dimcultatem] om. tuam AV. — 15. haec lux] 
hniufi virae haec lux Al. — caeli spiritus] sp. caeli Al. — esse horum ne- 

i 
minem] horum esse nem. h, Ha. — quinesciat] qui sciat A, in marg. qnesciat; 
quin sdat L; qui n sciat h.. — mentem aliquam] al. m. Al. — aut timorem 
tuum] om. tuum L u, Ha. — multa conmissa postea] post multo commissa 
Al. — quotiens vero consulem] ita AV; quotiens consulem cett. Ha., Mue.; 
quotiens me cons. Al. — conatus es] voluisti |3x, Al. — quot ego] quod ego A. 

— nihil agis nihil adsequeris] ita AV; add. nihil moliris cett., seclusit Ha.; 
add. nihil moliris quod me latere possit in tempore h Al. (latere valeat Al.); 
nihll [aglfl nihil] adsequeris [nihil moliris] neque Mue. — 16. quotiens 
iam tibi] q. tibi lam L h, Ha., Mue. — ista sica] sica ista Al. — quotiens 
excidit] ita yji; q. vero excidit cett., Al., Ha.; q. [vero] excidit Mue. — 



62 APPENDIX CRITICA 

elapsa est] add. tamen ea carere diutius non potes codd., Al., uncinis 
inclusU Ha., Mue.; verba haec ex § 24 huc invecta fuisse censuit Heumann. 

— ac devota] aut devota AV. — necesse putas defigere] necesse putas 

consulis in corpore deflgere Al. — esse videar] esse sup. lin. A. — miseri- 
cordia]mia Al. — nulla debetur] n. debeatur Al. — tot ex tuis] ex tot tuis 
Al.; totque ex tuis L; totque tuis Mue. — post hominum memoriam] p. 
hom. memoria A. — adventu tuo] ab adv. tuo Al. — vacuefacta] vacua 
facta Al. — quod omnes] quid quod omnes Al. — animo tibi] an. hoc 

tibi py, Al.; animo [hoc] tibi Mue. — 17. servi putarem Quintil. VIII. 

4. 10 (me hercle codd. Quint.). — arbitraris] arbitraris. e. A. — tam graviter] 
esse graviter A. — atque offensum] a. infensum Al. — omnium oculis] 
oc. omn. Al. — diu tibi] tibi diu Al. — ratione ulla] ulla ratione Sv Ha., 
Mue. — omnium nostrum parens] ita A, Al.; parens o. n. cett. Ha., Mue., 
Cl. — odit ac metuit] om. odit ac AHVL. — diu nihil te] ita AHV; diu 
de te nihil L, Al.; de te diu nihil t. — nec iudicium] neque iud. Al. — 

18. quae tecum nisi per te Quintil. IX. 2. 32. — aliquot annis] tot a. 

Al. — ad evertendas] ad vincendas ont; ad devincendas h, Al. — unum 
te] te unum Al. — si est' verus] om. est Al. — sin falsus] si falsus A; sin 
autem f. Al. — 19. ut dixi] ita ut dixi L h, Mue. — te in custodiam] ita 
AHV6; te ipse in cust. L ceterique Halmiani, Al., Ha. f Mue. — quod vi- 
tandae] quid quod vit. Al. — ad M. Lepidum] apud M. Lep. Ry. Al. — ut 
domi meae te adservarem] domi meae te asservari Al. — a me quoque] 
ad me quoque A. — me nullo modo] sed me n. m. A. — isdem parietibus] 
his par. Al. — quia magno in periculo] ita oOi; qui magno in per. cett., Ha. 

— isdem moenibus] hisdem moen. Al. — praetorem] praetor Al. — a quo 

demigrasti Quintil. IX. 2. 45. — M. Metellum] ita a; M. Marcellum cett., 
Al. — custodiendum te] om. te L, Mue., seclusit Ha. — vindicandum] vin 
eras. dicandum A. — qui se ipse] ita a; qui se ipsum cett. — iudicarit] 
iudicaverit Al. — 20. si emori] si hic morari conplures Lagomarsiniani 
Halmii, Al.; si hic emori Lamb. (cfr. Madvig, Op. ac. I. 176 not.). — abire] 
habire A. — solitudinique] sollicitudinique Al. — inquis] inquit m 1 , ex 
corr. inquis A. — id enim postulas] om. enim Al. — placere sibi] ita 
AHV; om. sibi L; [sibi] placere Mue,; sibi placere cett., Al. — et tamen] 

^sed tamen Al. — egredere ex urbe] egr. de turba AHV; egr. de urbe t. — 
quid est ecquid] ita a; quid est Catilina ecquid cett. Al., Mue. (quid est 
Cat. quid attendis quid Al.). — ecquid animadvertis] et quid an. A. — 
21. senatus iure optimo] iure optimo senatus Bv, Al., Mue. — quorum 
tibi auctoritas est videlicet cara vita vilissima] quorum vel auctoritas 

.clara est videlicet vita vilissima Al. — illi equites] ille eq. Al. — quorum 
tu et] quorum et tu AHV t. — vastare iam pridem] iam pr. v. Al. — 22. quid 
loquor] quid est quod loquar Al. — ut ulla res] om. ulla Al. — ut umquam] 
ut inquam Al. — te corrigas] te colligas AH. — tu ut ullum] om. ullum y; 
tu ullum ut Al. — donent] ita AV^; duint cod. Cuiacii, H; duent L; dent h; 
donarent cett., Al.; darent Lamb. — tametsi video] etsi v. Al. — voce perter- 
ritus] om. perterritus Al. — inpendeat] impendet Al. — sed est tanti] sed 
est mihi tanti Lamb., Or.; sed non est mihi tanti Al. — dummodo tua ista] 
om. tua Ha., Mue., ego seclusi; d. ista tua h (3, Al. — sit privata] pr. sit Al. 

— rei p. cedas] rei p. concedas Al. — neque enim is es Catilina ut te] neque 
enim sin (scis L) Cat. si te a contra Quintiliani testimonium, qui verba neque 



APPENDIX CRITICA 63 

- revocarit affert IX. 3. 62. — aut pudor umquara] ita QuintiL, quem 

inhtr Ila., Mue.', om. uraquam codd., Al. t Cl. — is es Catilina] Cat. ises Al. 

— 23. reota perge] reotam p. fltx; recte p. quidam Halmiani dett.; recta vla h, 
Al. — Bi Id feoerls] om. AHV. — ieris] iveris Cl.; ieris ante iussu consulis Al. 

— isse videaris] ita oJi; esse vid. cett. A. — 24. qui tibi ad forum] qui te a. f. 
Al. — cui Bolam] ita Oul.; cura sciam codd., Al.; cui iam sciam Mue. — et con- 
stitutain] add. esse Al. — illam argenteam] arg. ilJara A. — confldo perni- 
ciosara] pern. esse conf. Al. — sacrarium scelerum] ita a ; sacr. scel. tuorum 
cett.. AL, Ha.\ scelerum tuorum seclusit Mue.; sacrarium sceleratum Cl. — 
carere diutius] d. c. Al. — inpiam dexteram] d. i. Al. — 25. tua ista 
cupiditas] ista tua cup. ftyL, Mue. — nactus] nanctus Ha. — 26. neque 
videbis] add. K a (sup. lin. H) id est Kalumnia (seu Kaput ex sent. Clarkii). 

— hurai non soluni] h. non modo Al. — ad obsidendum stuprum verum 
etiam ad facinus obeundum vigilare non solum] om. AHV. — etiara ad 
facinus] et ad f. Al. — insidiantem] ad insidiandum Al„ Lamb. — otioso- 
rura] occisorura Al. — tuara illam praeclaram patientiam] illam praecl. 
tuam ab8tinentiam Al. — 27. atque ut id quod esset] atque quod esset A; 
ut id quod est Ha. — ac deprecer] atque d. Al. — quaeso diligenter] om. 

diligenter a. — etenim quid agis Quintil. IX. 2, 32. — loquatur] sic 

loquatur Quintil. — exspectari] spectari AH. — patiere] patieris Al. — 
nonne hunc] ita codd.; non hunc Lamb.,Or. ex sent. Madvigii. — te inpedit] 
irap. te AL, Lamb., Or. — mosne] nonne A. — 28. multarunt] multaverunt 
Ha. — qui a re p.] hi qui a R. P. Al. — refers gratiam] ita a; referes gr. 
cett., Al. — 29. non est vehementius] num est veh. Ha.; npn est vehementior 
Al. — tum te non] om. tum Al. — qui hoc idem] qui idem AL, Lamb., Or. 

— multari] mulctari^Z. — summi et clarissimi viri] ita L, Ha.;s.et cl. viri 
cives AHVft; snrarai viri et cl. cives AL, Cl. — contaminarunt] contamina- 
verunt Al. — mihi verendum] ita A; ver. mihi cett., Ha., Mue., CL; verendum 
mihi non erit (pro non erat AL). — hoc parricida] om. hoc Al. — invidiae 
mihi] om. mihi a, Ha.; ego seclusi cum Mue. — inpenderet] inpenderent AH. 

— fui semper] s. fui Al. — 30. ea quae vident] ea q. videant Al. — mollibus] 
cum m. Al. — quorura auctoritate multi] ita a; q. auctoritatem secuti 
multi cett. (multi secuti h), AL, Ha. — inperiti] imperiosi A. — si in hunc] 
si hunc AH. — animadvertissern] animo advertissem AH ; animadvertissent 
Al. — et regie] et .egregie unus Lgm. (mediceus, a Lag. n. 58 signaius); non 
egregie cett. Halmiani dett., Al. — coniurationem factam esse] ita dt; con. 
esse factara Prisc, cett., Ha., Mue, CL; con. esse patefactam Al. — quod 
si sese] ita AHV; q. si se cett., Al. f Ha., Mue. — suos eduxerit] suos sedu- 
xerit AL — adgregarit] adgregaverit Al. — 31. insidiisque] et insidiis Al. 

— quod si ex tanto] ita hhu, AL; hic si ex t. 0L$tx; nunc si ex t. Cl. 
— biberunt] ita a, biberint cett., AL, Ha. — primo relevari] prius rel. Al. 

— reliquis vivis] civibus reliquis Al. — ingravescet] ingravescit fl u x, 
Al. — 32. quod saepe iam] ita a ; id q. s. iam cett., AL, Ha.; id seclusit 
Mue. — secernantur] discernantur fl u x, Ha. — praetoris urbani] praet. 
orbis A; P. R. urb. H. — raalleolos et faces] ni. et fasces h c x. — malleolos... 
urbem] malleolos ad incendendam orbem (sic) facesquo AL; mall. ad inflamra. 
urbem facesque Lamb. '(falces pro faces lect. Pithoei apud Halmium). — 
poUiceor hoc vobia] pol. vobis hoc Al. — tantara in nobis consulibus tore 
diligeiiti.iiuj h<icc om. A in textu, add. in calce m % . — 33. hisce ominibus] 



64 APPENDIX CRITICA 

ita Naug. in ed. Aldina; omnibus codd. (omlb. A, omnib. H), Al. (oibus). 

— cum summa rei p. salute cum tua peste] cum summa rei p. et cum tua 
peste (om, salute) AL; cum summae rei p. s. et c. t. p. Lamb., Or. (summa 
Or.)\ et cum tua peste (Jy. — tu Iuppiter] tu tu Iupp. Al. — qui isdem] 
hisdem (om. qui) Al. — es constitutus] est constituta Al. — a tuis cete- 
risque] ita a; a tuis aris ceterisque eett., Al.; aris seclusit Mue. — a tectis] 

ac tectis Al. — civium omnium] ita c£h; om. omnium cett., seclusit Mue. 

— et homines bonorum inimicos] et omnes inim. bon. Al. — scelerum] 
scelere Al. 



IN II ORAT. 

In L. CATILINAM EXPLICIT LIBER PRIMVS INCIPIT II FELICITER A (Jol. 53 V) 

1. L. Catilinam] om. L, Al. — ferro flammaque] ita a; ferrum flammamque 
cett., Al., Lamb., Or. — minitantem] minantem V. — verbis prosecuti] 
urbe pros. Al. — abiit excessit] abiit abscessit Isid: Origg. I. 35. 16. — 
evasit erupit] ita Isid. ibid.; erupit evasit Quintil. IX. 3. 46. — intra dome- 
sticos] inter d. Al. — pertimescimus] ita AHV; pertimescemus cett., Al., 
Ha., Mue., Cl. — cum est ex urbe] om. est Al. — bellum iustum] om. 
iustum [3, seclusit Ha. — gerimus] ita A b x; geremus cett., Al., Ha., 
Mue. Cl. — magnificeque] magnifice Al. — 2. e manibus] de m. Al. — 
reliquit] reliquid AH. — quanto tandem illum maerore esse adflictum] 
quanto illum merore adfl. esse (om. tandem) Al. — prostratus Quirites] 
ita a h; prostratusque est (om. Quirites) cett. — quam e suis] q. ex s. Al. 

— mihi laetari] laetari m. Al. — 3. qui in hoc ipso] om. in Al. — quam 
emiserim] quam sup. lin. m 1 A. — culpa Quirites] om. Quir. Al. — idque 
a me] id a me Al. — quam multos qui propter stultitiam non putarent 
quam multos qui etiam defenderent] quam multos qui etiam defenderent 
quam multos qui propter stultitiam non putarent AHVfe; om. quam multos 
ante qui propter stult. L; om. verba; quam multos qui propter stult. non 
put. bq, monacensis 19474 et Lgm. 9 apud Halmium; om. totum hoc colon 
Ha., seclusit Mue. — quam multos qui propter inprobitatem faverent] haec 
verba incluserunt Ha., Mue. delenda esse censuit Madvig. — illo sublato] 
subl. illo Al. — vitae periculo] per. v. Al. — 4. ne vobis quidem omnibus] 
ita L By; rem quidem omnibus vobis AHV; re quid ne vobis omnibus h. 

— re etiam tum probata] ita Lfjy; om. re probata A qui vacuum spatium cir- 

citer decem literarum habet inter verba etiam tum si illum; etiam tum re- 

probatam H; etiam tum rei p. probatam V; re etiam probata ^4Z. ; etiani tum 
re probata Cl. — multassem] mulctassem h, Al. — quem quidem ego] om. ego 
A. — hostem Quirites] om. Quir. Ha. — quod etiam illud moleste fero] qui 
etiam mol. f. Al.; om. illud flx, Ha.; quod illud etiam m. f. hq, Or. — Ton- 
gilium] Tongillum Al. — in praetexta] add. calumnia (vel calumpnia) codd., Al. ; 
in praetexta [calumnia] Or. — Minucium] Mimacium Al.; Munatium Lamb. 
Or.,; variant codd. dett. — aere alieno] al. aere Al. — quam nobiles] add. 
vos videtis Al. — 5. prae Gallicanis] ita edd.; ex Gall. codd.; pro Gall. Lamb. 

— et hoc dilectu] et cum hoc delectu Al. — et his copiis] et ex iis copiis 
COi. — ex agresti] om. ex Al. — ex rusticis decoctoribus] ex rusticis medi- 
culis ex decoctoribus Al. — maluerunt] maluerint Al. — suos milites] 



IPPENDIX CRIl n \ 85 

eduxiHset habet Al. — qui si hic] quod Bi hi<- Al. atqin* QOC <*tiam 

eunt tlmendi magris] atque etiam hoc magis sunt tim. Al. t>. sit ApuliaJ 

sit Al. quis habeat] qui Al. et semper <iui jn-o quis usque <ni p. 

sibi. — heeterno] exsterna .//. — hi <nii<i exspectant] <>///. hi a. — ne illi 

menter] nonne i. v. Al. — nisi vero si quis] si inclus. Ha., del. Madvig. 

--■- nou eet lam] <>///. <>>t Al. — lenitati] lenitatis py, .4/. — 7. Bentinam 

tinam huius urbis y, Al. — levata] ita yji; relevata cett., Al., 

Lamb., Or. — quis praneo iuventutis. Nonius p. 119 Lind. — 

8. umquam in ullo] add. homine [3y. //</.. inclus. Mue.\ in ullo umquam 

homine .//. - ne ullo quidem in angulo] om. quidem codd., Al. — 

we fateatur] Ua Ly; oni. cett. — ab istis praedicabatur] al> Ua Lstfe 

praedicabatur .1?. — consumeret] ita cth; consumerentur cett., 

M). Bi secuti erunt sui comites] fuerint si sui oomltes secuti Al. 

■ — non enim iam sunt] iam enim non sunt Al. — non humanae et tole- 

randae audaclae] inhumanae audaciae ac intolerandae Al.; et tolerandae 

• tol. |3y. Mue. — caedem] caedes Al. — obligaverunt] oblignrie- 

runt c(xid. Mureti. — res eos iam pridem] add. deseruit L, Mue. — 

nuper deflcere] d. n. Al. — coepit] cepit Al. — comissationes] comesationes 

Al. fortiS8imi8 viris] om. viris Al. — ebrios] ita cahq, Lamb.; ebriosos 

cett.. AL* ////.. Mue. — inpudicas] in pudicas A. — urbis incendia] inc. 

ur. A. - 11. aut oerte appropinquarel aut c. iam a. Al. — quos si meus] 

quod B. m. Al. bellum populo Rom.] bellum R. I*. Al. — intus insidiae 

suiii om. AlIV. ego seclusi. — intus est hostis] est sup. lin. m 1 A. — huic 

gfo Al. — Quirites] o Quir. Al. — quacumque ratione] bis 

. \. — civitatis manere] civ. manare Al., Lamb., Or. — proinde aut] 

proin aut Al. — si et in urbe et in eadem] om. et — et A; om. et ante urbe 

Al. ea quae merentur] om. ea Al. — 12. sunt qui dicant Quirites] om. 

Quiritee yj>: Bunt Quirites qui dicant Al., Lamb., Or. — eiectum in exsiiium 

Ua rodd.; del. in exsilium Cl.; in exsilium eiectuni esse Al., Ha. — 

-i v<rbo] q. verbo si ego Al. — istos ipsos] ipsos i. Al. — aut 

etiam i ermodestus] et p. Al. — ire in exsilium] in exs. ire A. — quin he- 

» ila Cl.\ qui host. AV; quid ut hest. hh, Ha.; quod externo Al.\ (an 

leacndum: quid quod hesterno...?). — hesterno die] add. Quirites Mue. — 

ocavi] vocavi Al. — detuli] retuli Al. — quo cum Cat.] quod c. C. 

non potius ut] om. ut Al. — 13. in nocturno] an noct. Otfi, Schol.; 

an in cett., Al.\ om. Priscianus K. 3. 249. 275. — ad M. Laecam] apud 

M. Lae. Mue. — ubi fuisset] seclusit Mue. — in proximain] in proxima 

l/.; om. in Prisc. — totius belli descripta] jjost belli sjjat. vacutpn 

. liter. A. — edocui] docui Al. — pararet] pararat Al. — cui 

etiam] cum etiam Al. — sacrariuin scelerum] Ua codd.\ scelerum seclusi 

Ha., Mue.\ om. Cl. — 14. esse in bellum] in b. e. Al. — videram] 

\V; videbam cett., Diom. (K. 1. 470), Al„ Mue. — Manliufl] Manilius 

ille eiectus] et i. reiectus .//. Massiliam] in Maes. AI. — confert] 

conferet Al. — mutaverit] permutaverit Al. — facieixli] faciundi Al. — 

\ h< c cursu Bceleris] ex occursu sceleris .//. at<iu<' in exsiliuin] om. 

in ALa. — non ille] n. illa Al. — a consule] a consulis Al. sed miserum] 

midum Al. — exietimari] existimare Al. 15. Quirites] o Quir. Al. 

.-• kniquae] a. iniquam a. depellatur] depellantur Al. - ab 'li.-] 

Ls Al. — relevandae] levandae x, Schol., .//.. Ha., Mue. emiserim 



M. Tn.i.i Ciceronis /// /,. Catilinam orationes. 



0(> APPFAMX CRITICA 

potius] om. potius AHV. — quod eiecerira] om. quod Al. • — 16. quamquam 
ieti qui] qui sup. lin. A. — Massiliam] in Mass. Al. — Manlium] MalJiuijj 
Or. — raehercule] mehercules Al. — numquara antea] n. ante Al. — ut 
eat] ut exeat Al. — 17. quem quia] om. quem a(3ft, Al. — semper volui] 
s. nolui Al. (n pro u manifesto errore typ.). — dissimulant] simulant Al. 

— quos quidem] quod q. Al. — fieri possit] f. posset Al. — placare] placere \ . 

— si iam me] ita Cl.; si a me a h; si me cett., Al., Ha., Mue. — volent] 
volunt By; voluerint Al. — 18. unum genus] primum g. Al. — magno 
in aere] om. in Al. — dubites de possessione detrahere adquirere ad fidem] 
dub. aliquid de poss. detr. ac fidem acquirere Al. — futuras putes] futura 
putas Al. — an tabulas] om. an AH. — proferuntur] proferentur y, Ha., 
Mue. — auctionariae] actionariae Al. — locupletioribus his] 1. is A. — 
magis mihi videntur] videntur sup. lin. . A. — 19. perturbata] turbata 
Al. — se consequi] ita a h; consequi se [3y, Lamb., Or.; om. se Q, Al. — 

arbitrantur consequi posse om. L. — quod reliquis omnibus] q. ceteris 

hominibus Al. — id quod conantur se] se id q. c. Al., Mue. — magnani 
concordiam in maxima multitudine] ita Ha.; om. in codd.; maxima mul- 
titudine L; maximam multitudinem A ceterique fere omnes; seclusit Mue.; 
magnani concordiam maximani multitudinem Al., Lamb., Or.; magnam 
concordiam <^ordinum^> maximam multitudinem Cl. — magnas prae- 
terea] pr. m. Al. — militum copias] c. m. Al., Ha. — presentes] praesentis 
OLh, Al., Ha., Mue., Cl. (cfr. § 29 et III. 18). — iam sint] i. sunt Al. — summo 
furore] cum summo furore LH (?) y, Al. ? Ha. — in sanguine] om. in Al. 

— conscelerata] scelerata Al. — concupiverunt] cupierunt Al. — consules se] 
ita a h; se consules cett., Ha.; om. se Al. — aut dictatores] ac d. Al. — 
sperant futuros] se expectant f. Al. — id se cupere] se c. id Al. — adepti 
sint] a. fuerint Al. — sit concedi] ita a; conc. sit cett., Cl. — 20. adfectum] 
confectum Al. — sed tamen] om. Al. — iste est Manlius] ita a h; est ipse M, 
cett., Al. (qui habet Mallius), Ha. — succedit] successit Al. — hi sunt ho- 
mines] om. hi flx, Ha. — ex his] ita A; ex eis Cl. — quas Sulla] ita a; quas 
Faesulas Sulla (vel Sylla) cett.; quas Fesulis Sylla Al. — hi sunt] ei s. Cl. 

— in insperatis] om. in codd. omnes, Al.: suppl. Ern. — ac repentinis] 
repentinisque Al. — lectis] lecticis h, Al. — apparatis] apparatibus Al. 

. — Sulla sit iis] om. iis L, seclusit Ha.; S. sit ab his h; Sylla sit his Al. — 
eandem illam] om. illam Al. — direptorumque] dereptorumque AH. — 
21. est sane] om. est Al. — emergunt] emergent Al. — proscriptione] pros- 
criptionibus [3y, Al. — defetigati] defatigati A ex corr. m 2 (defet. A m 1 ) 
H^. — et ex urbe et ex agris] ex agTis ex urbe Al. — homines primum] 
ita codd., Al., Ha.; homines <^quam^> primum Mue., Cl.; ego primum 
seclusi. — ne vicini] neque v. Al. — honeste] homines A. — pereant] 
pereunt L h. — 22. facinerosorum] facinorosorum AH, Al., Ha. — a Cati- 
lina] a sup. lin. A. — ab eo divelli] d. ab eo j3y, Al. — carcer capere] cap. 
car. Al.; carcer sup. lin. m 1 A. — Catilinae est] est Cat. Al. — dilectu] 
delectu A, Al. — et talaribus] add. ac tritis Al.; et alaribus L. — industria 
vitae| ind. vita a h. — 23. non solum amare] qui n. s. a. Al. — saltare et 
cantare] cant. et salt. Lamb.; psallere et cantare Or. ex coni. Garat.; cant. 
et pnallere Al. — qui nisij qui ni Al. — nisi pereunt] ni p. Al. — Catilina] 
Qatelina Al. — verum tamen] om. tamen Al.; verumptamen A. — autem 
illisj om. autem Al. — ad nivesj atque n. Al. — hiemera] hyeraera Al. — 



APPKNMX CRITKA 67 

iiiuii in oonviviis] inc.n.Al. 24. scortorum] Boortatorum Al. Catilinae 
tumulis] Catilina tum. AL: cumulis pro bumulis cod. Duisburaensis nunc 
Honn. apud Halmium. — oonferre debeo] d. c. -//. 85. his rebus] add. 
omnibus Al., Lamb., Or. — equitibus Rom.] ad<L populo V, .11.. seclusit 
Ha. — causas Lpsas] i. c. Al. — valde illi] v. ipsi Al. — hinc deniquc] om. 
hinc AL, Ha., Mue, cgo seclusi; cfr. Isid. Origg. 2. 21. 25. — luxuria ignavia 
temeritate] oum 1. cum i. cum t. Al. — copia] ita b h, Isid.; copiae Acett., 
Al. — in eiusmodi]in huiusmodi Al. — si hominum studia] ita onh q; etiam 
-i h. Bt. ceti., Al., Ha. — 26. vipriliis custodiisque] custodiis vigiliisque Al. 

— ut urbi] vel u. Al. — metu] ita ALV; mutu H; om. h; motu cett., Al., 
Ha.. Mut. satis esset] b. esse Al. — atque provisum] ac pr. Al. — ille 
manmn oertisaimam] iia a; ille cert. m. h.; ille m. fortissimam certissi- 
mamque [3; ille maximam m. et certiss. y, Al. — 27. remanserunt] perman- 
serunt Al. — atque adeo qui] om. qui b s et quidaih Halmiani dett. Al.; 
aeclusU Ha.). — quamquam sunt] qq. sint Al. — nati sunt cives] om. nati 
L S, Ha.; scclusit Mue. — monitos] add. eos h y, Al. — adhuc si cui] si 
cui adhuc Ha. — hoc exspectavit] haec e. Al. — me horum] meorum Al. 

— portis] portae Al. — conivere possum] ita t u, Schol., Probus K. 4. 35; 
consulere sibi possunt cett., Al., edd. omnes usque ad Steinmetzianam; com- 
movere possum x. — se in urbe] in u. se Al. — sed vel inceptum] ita b s; 
Bed ne inc. %; om. vel h y, Al., Ha. — 28. agentur] ita <xh; add. Quirites 
ceit., Al., Ha., Mue. — maximae res] r. m. Al. — optandum videtur] o. 
videretur a t. — neque bonus quisquam] nequis bonus Al. — vos omnes] 
add. iam Al. — 29. ab externo] ab hesterno A; ab extero Al. — defendunt] 
defendent Al. — inplorare] atque impl. Al. — pulcherrimam florentissi- 
mamque] ita AVLJ3; pulcherr. florentissimam potentissimamque HT^y 
AL. Mue., Cl. 

EN III ORAT. 

IX L. CATILIXAM EXPLICIT LIBER SECVXDVS IXCIPIT LIBER TERTIVS 

fkliciter A (fol. 58 i?). 1. hodierno] hodierna A. — summo erga vos] 
erga vos summo Al. — e flammaj ex f. Al. — videtis] add. K. A. — 
2. hi dies] ita A; ei dies Cl. — condidit] add. Romulum Al. — debebit] 
debet Al. — toti urbi templis] totis urbis templis Al. — ac moenibus] 
omnibus Al. — idemque gladios] item gladios Al. — retudimus] ita OL x; 
retrusimus (ex corr. m 1 ) h; retrudimus j3y; rettudimus Ha., Mue., Cl. — 
deiecimus] reiecimus Al. — 3. breviter Quirites] om. Quirites V h, Cl.; 
(breviter q. A). — et quam manifesta] om. OLtQ, Ha. — vos qui et igno- 
ratis et exspectatis scire possitis] vos qui ignoratis ex actis scire poss. 
Al. — socios] add. et Al. — restiUssent] remansissent h y. — 4. nobiscum 
e. d. AI. — malencium ipsum] om. ipsurn Al. — Allobrogum] Adlo- 
brogum A. esse T. Volturcium] esset Volturcium A; om. T. V h y, Al. 
( Jatilinam datas] d. e. ad Cat. Al. — ab dis] a diis Al. — ut tota 
Ua OC [i y; om. ut hx, Al., Ha., Cl., ego seclusi. — et a vobis nianifesto] 
■ vobis manifeste Al. r>. C. Pomptinum] Cn. P. Al. — rem exposui] 
rem omnem exp. Al. — Mulvium] Milvium AL, Lamb. — in proximis] 
oiii. in Al. — ita bipertito] om. ita A; ita bipertiti flyh (bibertiti h); ita 
bipartiti AL, Lamb. — Tiberis] Tybris Al. eodem autem et ipsi] orn. 



08 appp:ndix critica 

et i r>si Al. — eduxerant] eduxerunt Al. — ex praefectura] <i<- pr. Al. — 
quorum opera] om. opera Al. — in rei publicae praesidio] in re p. pi 
sidio AV [3 h, Ha. — (>. Mulvium] ©wi. Lamb,, ll<i.\ Milvium Al. — Allo- 
brognm] Allobroges a, Cl. — educuntur] ducuntur a (3, M«e., Cl. — et 
ab illis] om. et h y, Al. — praetoribus erat] e. pr. Al. — quae erat con- 
missa] uncinis inclusit II a. — dilucesceret] delucesceret A. — nihil durn] 
n. tum Al. — accersitus est] ita codd. fere omnes; arcessitus est Ha. cum 
uno Lgm. (n. 16), Cl.\ arcersitur t; arcessitur x, Or.; accersitur Al. — - 
L. Statilius] P. Gabinius Al. — Cethegus] C. Cethegus Mue. — Lentulus 
venit] om. venit Al. * — in litteris] om. in Al. — 7. cum summis et] cum 
vero s. ac Al. — huius civitatis viris] v. h. c. Al. — audita re frequentes 

l 
ad me mane] aud. re mane ad me (om. frequentes) Al. — prius] pu- A. 

— deferri] deferrem Ha; referri Al. — in tantis rei publicae periculis] 
om. rei publ. Al. — 8. fortem virum] virum sup. lin. A. — e quibus] ita A, 
Al.; ex q. Ha., Mue., Cl. — et gladiorum] om. et A. — introduxi Volturcium] 
Volturcium in marg. m l A. — fldem publicam] f. ei publ. h y; f. ei P. Al. 

— ex omnibus partibus] omn. ex p. Al. — descriptum] discriptum Mue. 

— ille qui et] om. et Al. — 9. a P. Lentulo] om. P. Al.; ab Lentulo Ha. t 
Mue. — datas] ita VyJi; data A L i, Ha., Mue.; datam b s. — ab iis] 
ita A; ab his Mue., Cl. — mitterent] mitteret A. — pedestres sibi] sibi 
sup. lin. A. — sibi conflrmasse] om. sibi Al. — ex fatis] ita unus cod. Marc. 
(255) sup. lin. apud Clarkium, Al., Ha., Mue., Cl. (cfr. IV, 12: sicut ipse 
(Lentulus) se ex fatis sperasse confessus est); ex fastis OL&ht; ex libris y f 
Lamb. > — haruspicumque] aurusp. Al. — huius urbis] u. hu. Al. — Sullam] 
Syllam Al. — annum essel e. a. Al. — annus decimus] d. a. Al. — 10. fuisse 
dixerunt] esse d. Al. — videretur] videri a [3 h, Al. — primo ostendimus] 
primum ost. y, Al. — legimus] add. litteras Al. — Allobrogum] et All. 
Al. — facturum esse] esse f. Al. — ut item illi] om. item Al. — recepissent] 
ita Muretus; praecepissent codd., Al. — tamen de gladiis] om. tamen Al. 

— ac sicis] ac de sicis Al. — apud ipsum] apud se Al. — deprehensa] 
deprehensae Al. — se semper] om. se Al. — conscientia] add. convictus 
h y, Al. — introductus] add. est y, Al., Ha., Mue. — et signum et manum 
suam] manum et signum suum Al. — in eandem] in eadem (pro eadem) 
Al. — notum quidem] om, quidem Al. — 11. feci potestatem] fieri pot. 
Al. — primo quidem] q. pr. Al. — toto iam] toto Volturcii iam Al. — 
surrexit] surrexi Al. — quaesivit] quaesivi Al. — cum iis] c. his Al. — 
suam venissent] suum convenissent Al. — quotiensque] quotienscumque 
Al. — quaesissentque] quaesissem que Al. — de fatis] ita x, Al., Ha., Mue., 
Cl.; de fastis cett.; de libris Lamb. — tum ille subito] t. s. i. Al. — conscien- 
tiae vis] v. c. Al. — 12. litteras proferri] pr. 1. Al., Lamb., Or. — iubet] 
iussit Al. — et signum] om. et Al. — manum suam] om. suam Al. — erant 
autem] add. scriptae h y, Al.; uncinis incl. Ha. — qui sim] ita AHsy; quis 

sim cett., Ha., Mue., Cl.; qui sim misi] qui sim ex eo quem ad te misi 

cognosces Al. cfr. Sall. Cat. 44. — vide ecquid] vide et quid a |3; et 

vide quid h y. — vide iam] et vide quid iam tibi Al. — et cura] om. 

et h, Al. — infimorum] infirmorum quidam Halmiani dett., Al. — qui sim 

iniiniorum Cfr. Sall. Cat. 44. — 13. visa sunt] s. v. Al. — inter sese] i. 
se Al. — ab aliis] ab illis Al. — indicare se ipsi] ind. ipsi a se t u x; ipsi se 



APPENDIX CKll l< v 09 

iml. .//. editis Quirites] <>m. Quiritea I., //</. de sumnia re publ.] <l<" 
i p. k; de s. rei p. salute y. .//. varietate esi secutus] raora eal <-<hi- 
aooutus .//. 14. providentia] prudentia . //. maximis pericolia sit] 

per. sit ntax. .//. praetores] pater I'. H. .//. Inpertitur] Lmpartibur 
Al. — huius coniurationis] om. huius AI. -- et a rei publ.] om. a L; >mc. 
cl. Ha., om. .//.. Lamb. — in ouatodiam] tum in custodia Al. — C. Cethegrus] 
om. c. .//. r. Qabinius] P. Gavinius A II h. qui omnea] ita h y; om. 
ouJ a 3. — in custodiam]' in oustodia vlZ. — decretum est] om. es1 A. — 
eollioitandos] aollicitandum .//. — Apuliam attributam esse] Apulia esset 
attributa .//. - eral indicatum] erat idem edictum Al. — ox his coloniis 
quae] iia (<><l<i. fere omnes, Al., Lamb.; ex his (eis Cl.) colonis quos quidam 
Halmiani ct /xwis. quartus apud Steinmetzium, Ha., Mue., Cl. — Sulla] 
Sylla .//. — in Q. Annium Chilonem] ita apud Sall. Cat. 50; in Q. Manlium 
codd.', Inq. Manlium .//. — sollicitatione] solHcitudine Al. — tantaque 
hae] tantaque vi ac Al. — novem honiinum] VIIII hominum A. — 15. de- 
ereta est] add. Quirites tx, Al. — post hanc urbem] om. hanc Al. — his 
decreta] ii- decr. A. — ceteris supplicationibus] om. supplicationibus Ha. 

— conferatur] add. Quirites conplures Halmiani (excepto L), Al., Lamb., 
Or. — intereat] intersit Al. — bene g-esta] de R. P. bene g. Al. — patefactis] 
patefactus <ini<i<im Lamm., Al., Lamb., Or.; patefacta L; patefacta re 
susjtiatur Halmius. — indiciis] add. et Al. — verum etiam civis] om. etiam 
.//. — magistratu] a magr. Al.—C Glauciam] om. C. AH. — 16. conpre- 
hensos] comprensOs Al. — his depulsis] iis dep. A. — pellebam] depellebam 
Al. - Bomnuin] Bomnium H. — L. Cassi] ita y; C. Cassi (vel Cassii) cett. — 
adipes] om, h 3; alipes in mara. A m- relicto post Cassii spat. 20 circ. liter.; 
C. Cassialipea II; aupes V; adipem Al. — erat unus] erat solus Al. — ex 

ex his .//. — urbis naoenibus] m. urbis Al. — continebatur] detine- 
batur .//. — temptare] tentare Ha. — ei consilium] et con^s. <x s; om. b. 

— neque lingua neque manus] ita X H b y, Schol.; neque manus n. 1. Jj h, 
II <i.. Mue. — mandarat] niandaverat Al. — 17. tam audacem tam paratum] 
t. par. t. aud. .//. — sentio Quirites] om. Quir. Al. — a cervicibus vestris] 
a v. cerv. b s. — tanto ante] tanti a. htx, Al. — denuntiavisset] denun- 

vi 

et A. suae testes] add. denique y, Al. — quam haec in tota re publ.] 
quam haec tanta in re p. Q u x, Mue.; quam haec tanta in rem p. Lami).; 
quam tanta haec in re p". Al. — manifestoj manifeste Al. — inventa atque 
conprehensa] ita a (omisso atque) h; del. inventa atque Nohl.; inventa 
at<|iic deprehensa Mue. — neque nos umquam] om. nos. Al. — cum ille 
in urbe] dum i. in u. .//. — hostis esset] h. fuisset Al. — 18. nutu atque] 
om. y.. - cum coniectura] om. cum Al. — humani consili] humanis con- 
-ilii- // / ii .r (om. humanis u . — tantarum rerum] tantam molem reruni 
V, Al. <•--<■ potuisse] consequi pot. y, Al. — ita praesentesj pr. ita Al. 

— paene] poene A. — videre rtossemus] ita hv, Al., Lamb., Or., Ila., 
Mue.; \\>\. possimus cett., <'L. - visasl add. iam Al. — ab occidente] om. 
Al. terrae motus relinquam ut omittam cetera (juae] t. m. ut omittam 

t<iu<- quae .//.: t. m. ceteraque quae y. — tam multa nobis] ita nobis 
.//. hoc oerte] add. Quirites Hy, Al., Cl. — U). in Capitolio] ita y. AL, 

I-. ceU. ree de caelo] turres de c. quidam Halmiani dett., Al., Lamb., 
0r. oum <-t simulacra]et tum simulacra AVL; etcumsim. H. — deorum] 



70 APPENDIX CRITXCA 

add. irnmortalium Al. — aera] om. A. — liquefacta] add. sunt Al. — et 
tactus etiam] tactus est etiam y, Al. — inauratum] auratum AIIV (rnenduia 
ex script. in auratum omisso postea in). — lactantem] lactentem Vhtu, 
Al., Ha. — atque imperi] ac imp. Al. — 20. tum et ludi] tunc e. 1. Al. — 
per decem dies] 2£ per dies Al. — placandos] placandum Al. — in excelso] 
in excelsum Al. ; in celso A L h x. — et contra] orn. et Al. — antea] ante L y, 
Al.\ om. h. — atque antea] atque sup. lin. A. — curiamque] curiam AL; 
et curiam V. — clam] iam A. — illud signum] illud ita Al. — conlocandum] 
conlocatum a. — locaverunt] ita x; conlocaverunt (seu coll-) a 8 h; et 
quidam Lggm. apud Halmium; voluerunt Al.; statuerunt t u. — superio- 
ribus consulibus] a sup. cons. Al. — neque nobis] n. a no. Al. — conloea- 
retur] collocaret Al. — 21. quis potest esse] add. Quirites B Y, Mue. — 
tam aversus] qui tam av. Al. — interitum] interitumque Al. — per cives] 
a perditis civibus Y, Al. — ' Maxlmi] ac maximi Al. — et coniurati] om. et 
Al. — eo ipso] ita B y; et ipso a h. — et senatus et vos] om. Ha. cum duobus 
Lggm. (22 et 46) solis; seclusit Mue. — contra salutem] c. senatum salu- 
temque h (et salutem h) (3. — 22. atque tectis] atque delubris Al. — sed 
etiam deorum templis atque delubris] om. Al. — sim ferendus] sum f. 
Al. — cunctam urbem] hanc ur. Al. — ducibus] om. OLh. — mentem volun- 
tatemque] mentem Quirites vol. L, Ha., Mue. — illa Allobrogum sollici- 
tatio] seclusit Mue. — iam ab Lentulo] sic ab Lent. Al. — tam dementer 
tantae res creditae] tanta res tam dementer credita Al. — quid vero ut 
homines Galli] quod vero ut Galli hom. Al. — populo Romano] R. P. Al. 
— maximarum] ita OLh; amplissimarum B v, Al. — neglegerent] negligere 
AL; negligeret V. — vestramque salutem] vestram s. Al. — anteponerent] 
anteponere AL; anteponeret V. — non divinitus] nonne div. Al. — esse 
factum] f. e. Al. — putatis] om. A. — potuerunt] potuerint Ha. (ex sent. 

Madvigii), Mue.; sed Halmio comma totum praesertim qui potuerunt 

(quod ex Halmianis codd. solus w(indbergensis) nunc Monac. 22281 saec. xiii 
ab ipso Hal. conlatus omittit) glossema esse videtur. — 23. illos dies] om. 
dies Al. — erepti enim estis] om. estis Al. — erepti sine] om. erepti (3; et 
erepti sine y, Al., Lamb., Or.; ego seclusi erepti cum Mue. — togati] om. 
Al., ego seclusi. — 24. non solum eas] atque solum eas Al. — sed eas quas] 
sed has q. Al. — vosmet ipsi] vos Al. — atque vidistis] et v. Al. — Sulla, 
Sylla Al. — oppressit eiecit ex urbel ita a S h et unus oxoniensis Clarkii 
(o); oppr. ex urbe eiecit y Al.; eiecit ex urbe seclus. Ha., Mue.; haec autem 
verba delevit Lamb. nonnullorum, ut ait, veterum codd. auctoritate inductus: 
ego seclusi cum Ha. et Mue. — expulit ex urbe conlegam] ex urbe collegam 
suum expulit Al. — Sulla] Sylla Al. — ne dici] nec d. Al. — deminutione] 
diminutione A, Al. — et fortissimo] ac fort. Ha. — 25. atque illae tamen 
omnes] ita codd., seclus. Cl.; om. tamen omnes Al., ego seclusi: om. omnes 
Lamb., Or., — erant eius modi] add. florere si voluerunt A (cfr. W. Peterson, 
Collations of the cod. clun. Holkhamicus p. ix); add. Quirites Mue.; erant huius 
m. Al. — conflagrare sed se in hac urbe] om. H; conflagrare sed se in hac 

urbe florere voluerunt om. A. (cfr. Peterson ibid.). — atque illae diiudi- 

catae sint] atquc seclusi; totum hoc comma inclusit Ha., delendum vero esse 
ut manifestum glossema censuerunt Bloch (V . eius edit. Havniae 1828 p. 453 sq.) 
et Madvig (Op. Ac. I p. 146 sqq.). — nulla umquam barbaria] numquam barb. 
Al. — Catilina Cethego Cassio] C. Cassio Cethego Al. — gessi Quirites] om. 



APPENDIX < K! I K A 7 1 

Qulr. .f/. salvi omnes] omiiea salvi y, .//. superfuturum] supervio- 
turum Al. Lntegros Lnoolumesque] omnes Inoolumee Qulrltee jj. — 

2t>. poetulabo] postulo b s x, AL, Ha. (corUato IV. 2:>). Mut. — memoriain] 
Teetram m. .11. omnia ornamenta] <>r. o. Al. — eiusmodij hulus m. 
Al. adeequJ possint] a. possunt a (3 h, Al. — nostrae res] r. n. Tla. — 
monumentis] monimentia Al. — propagatam esse] post consulatus mei, 
omisso eese habeni y, Al. — unoque tempore] onmique t. Al. — huius 
Imperi] eiusdem Imp. B y, ^-» &**•* Mue. — sedesque] sedemque Al. — 
27. eadem es1 1 es< e. Al. — quae illorum] quae fuit ill. Al. — quod mihi 
eutn his vivendum est] cuin eis CL; cum illis y; quod mihi vivendum sit 
cum illis Al. — facta sua recte] recta sua facta Al. — ab istis iam] i. ab 
Istls Al. esl in bonis] est in nobis OLbsh; in vobis (om. est) Al. — de- 
fendet] defendit Al. — neglegunt] negligent Al. — se indicabunt] se ipsi 
ind. y h. Al.. Mne.; ipsi seclusit Ha. — 28. est enim nobis] est e. in n. 
Mue.\ est ttiam in nobis y, Al. — is animus] om. is a (3 h. — converterit] 

convertit Al. — omnis inpetus depulsus converterit] omnes impetus... 

depulsi converterint Lamb, — providendum] ita y h, Al., Lamb., Or.; * 

videudum cett., Ha., Mue., Cl. — quid est quod iam] quid iam Al. — 
cum praesertim] pr. cum Al. — quo mihi libeat] quo quidem m. 1. Al. — 
obtulerint] ita L u et Tlarl. 2716 Clarkii, l; obtulerunt cett. (obtuler. A). — 
29. perficiam profecto] pr. perf. (3, Al., Ha. — in consulatu] add. meo Al. 
— in conservanda] om. in [3, Ha. — denique ita] deinde ita Al. — esse 
videantur] v. e. Al. — est nox] nox est b s, Al., Ha. — venerati Iovem 
illuml veneramini Io. i. h y; veneramini illum Iovem Al. — in vestra] et 
in v. Al. — iam est periculum] periculum est'^2. — priore] priori Al. — 
nocte] add. fecistis h x, Al. — faciendum] faciundum Al. — providebo 
Quirites] om. Quirites L b s, Ha., Mue., ego seclusi. 



IN IV ORAT. 

IX LVTIVM C.VTILINAM LIBER TERTIVS EXPLICIT IXCIPIT LIFiER QVARTVS 

feliciter A (fol. 63 r.). 1. deponite] quaeso deponite Al., Lamb., Or. — 
ac de vestris liberis] ac liberis vestris Al. — verum etiam libenter] sed 
etiam lib. Al. — populoque Rom.] add. P. C. Al. — 2. omnium gentium] 
om. omnium A. — sedes honoris] ita Muret., Lamb., Ha., Cl.; add. sella 
curulis codd.; seclusimus Mue. et ego; sedes honoris id est sella curulis t 
et quidam Halmiani dett. — vos populumque Romanum ex caede miser- 
rima] vos P. C. Quir. excede misera Al. — omnium nostrum] omniumque 
n. AL — proponetur] proponeretur L. — ad salutem populi Romani] 
ad -alutem reip. A, Al. — 3. esse gratiam] j?r. e. AL, Or. — nam neque] 
neque enim Al. — turpis mors] gravis mors Quintil. IV. 3. 109. — nec 
misera sapienti] iia h t ; nec misera aspicienti cett. — neque meam mentem 
non domum] nec non meam mentem.domum Al. — filius quem] f. qui Al. 
— in eonspeotu meo] meo sup. lin. A. — uti salvi] ut s. V h, Al. — vo- 
biscum] nobiscum Al. — me vis aliqua] vis al. me Al. — quam et illi] 
Ua codd.; quam ut et illi suspicatur Cl. — 4. quare patres conscr.] post 
quare spat. vac. "> circ. Hter. ante p. c. A. — non Ti.] non Ty. Al. — quod 
Iterum] qui it. Al. — quod aj^rarios] qui aprr. Al. — conatus est] ita h\ 



72 APPENDIX CRITICA 

conatus V; om. est cett. — quod C. Memmium qui C. Sfe. Al. — adducitur] 

u 
adicitur A. — tenentur ii] sed ten. illi Al.\ t. ei Cl. — ad restram] ad 
vestrum Al. — accersitur] ita A, ceteri fere omnes; arcessitur t, Al., Ifo.. 
Cl. — id est initum] idem initum Al.\ om. id est L. — deplorandum] plo- 
randum A. — populi Rom. nomen] R. P. nomen Al. — lamentandamj 
lamentandum Halmiani dett. — 5. multis iam iudiciis] multis indiciis Al. 

— coniurationern patefactam esse] pat. e. co. Al. — se abdicare] ut se 
abdicaret t, Al., Lamb., Or. — eum et ceteros] et sup. lin. A; om. eum 
Al. — iudicastis] iudicavistis Al. — postremo hesterno] pos. quod hest. 
Lamb. — Titoque Volturcio] T. q. a Volturcio A; atque Volturcio h. — 
dedistis] dedisti Al. — ut ii] ut hi Al. — sine ulla] om. ulla Al. — 6. haberi] 
habere Al. — facinus ad vos] f. ad nos Al., Lamb. — et obscure] orn. et 
Al. — et prolatando] ac prolatando Al.\ aut prol. Mue. — 7. qui populum 
Romanum] uncinis clauserunt Ha., Mue.; delendurn esse statuerunt Bloch et 
Madvig. — ac miseriarum] om. A. — quietem] add. esse t, Lamb., Or., Mue. 

— oppetiverunt] ita AL{3; optinuerunt V; appetiverunt cett. — 8. non 
putet] ita codd. omnes, Al., Ha.\ non putent Ern., Mue., Cl. — municipiis] 
municipibus t. Al. — et dignas] ita i, Lamb.\ et digna cett., Al. — quae 
sola hominem] q. s. homines Mue. — multos animi atque corporis dolores 
uno dolore et Qmnes] ita ego auctoritate fretus cod. Coloniensis Gulielmii 
et Harleiani h Clarkii; (multos animi atque corporis uno dolore et omnes 
Colon.; animi atque corporis multos uno dolore et omnes h)\ multos uno 
dolore dolores animi atque corporis et omnes Ha. auctore Graevio; 
multas uno dolore animi atque corporis et omnes cett., Al. (ac corporis 
Lamh.y, multas uno dolore animi atque corporis <^miserias> et omnes 

Cl.\ multos una dolores animi atque corp. et omnes Mue. proposita] 

ita Mue.\ posita codd., Al. — 9. ego mea video] ego mea et vldebo A. — 
in re publ.] in rem p. AHy; om. in Al. — cognitore] monitore Al. — alte- 
ram] add. secuti eritis Al. — vincat] ita Schol.\ vindicat codd.\ vendicat Al. 

— habemus enim] add. etiam Al. — a Caesare] a C. Caesare Al. — postu- 
labat] post dignitas habet Al. — interesset] interest Al. — 10. ne de capite] 
om. de A. — ferat is et] feratis et H. — is et nudius] set nudius L; sed 
nudius Ha. — cives Romanos] add. Cethegum et P. Lentulum Al. — quae- 
sitoril Questori t (3, Al. — decreverit] ita AV; decrerit HL, Cl.\ decrevit cett., 
Al., Lamb., Or. — rei publicae sit] in R. P. sit Al. — esse nullo modo posse] 
nullo m. e. p. Ha. — Semproniae legis] legis Sempr. Al. — iussu] ita codd.\ 
iniussu Ha., Mue. (ex sent. Bucher, Ern., Madvig). — idem ipsum] i. et 
ip. Al. — Lentulum largitorem] largit. Lent. Al.\ Lent. largitiorem H; 
Lent. illum largit. suspicatur Cl. — populi Romani] R. P. Al. — exitio] 
et exit. Al. — tam crudeliter] tamque crud. Al. — se iactare] ita h y; a 
se iactare a [3. — in perniciem] ita Ha\ in pernicie codd., Al., Mue., Cl. 

— 11. ad contionem] ad condicionem A. — Silani] Syllani Al. — vos a 
crudelitatis] ita OL h y, Al., Lamb., Or.\ om. a [3, Mue., Cl. — populus 
R,omanus] populo Romano L, Mue.\ om. y i, et Harleianus 2716 (Z) Clarkii, 
Al., Lamb., Or.\ p. r. h\ P. R. H. — exsolvet] exsolvitis h et Coloniensis 
Gulielmii apud Graev. (exsolvetis Colon.), item B et lect. Pithoei apud Hal- 
tniurn; exsolvet scripsi cum Ha. suadente Madvigio; defendetis (vel de- 
fenderitis) cett.\ defendetis item Al,, Lamb., Or.\ liberabit Cl., conlato de 



APPENDIX CRl I IC \ 73 

\arusp. resp. i9: neque >><>>t nuUa inperUorum vituperaiione liberavtt; 

populo Roniano « purgabo > Mue. (L audorUate dudus); eripiam i; 
Liberabo eod. Erlanaenria 38 apud Hatmium. — leniorem] leviorem Al. 

— quis enim est] q. e. enim Ha. singulari] in Bingul. Al. videre 
hnnc urbem] h. u. v. Al. sepulta in patria] sepulfeam patriam Bv« -"• 

— versatur mihi] <>m. mihi Al. — 12. sicut ipse se] om. kc L />. //'/.; post 
fatis habent S. — sperasse] spectasse Al. • — esse huic] eese et 11. — 
Qabinium] GJavinium All. — ac vexationem] Ua HV; ac vexantium AL 
h $\ (ac vexantiam f> u). - uxore] atque ux. Al. — de servis non quam] ita 
Lamb. Laotantii auetoritate qui in lihro de ira dei cap. 17 locum hunc tullia- 

num etenim quaero orudelissimus esse videatur adfert; de servis quam 

{omi890 oon) codd. tulliani omnes; de servo non quam Ha.; non flexis literis 

. Cl. - aoerbissimum] acerrimum Lact. — Bumpserit] sanxerit Al. 

— utrum is] is suj). li». A. — ac misericors] an mis. AH. — inhumanis- 
siinus] inhunianus Lact., Al. — videatur] videbitur Al. — et cruciatu no- 
eentis suuin dolorem] om. AH; om. suum dolorem cruciatumque Al. — 
in his hominibus] in his onmibus Al. — qui coniuges qui liberos] coniugres 
liberos Al. — unius cuiusque nostrum] om. nostrum Al. — et hoc universum] 
<>m. et Al. — sunnnae nobis] ita y et Harl. 2716 m 1 apud CZ., Al ; summa nobis 
cett. — 1^5. nisi vero cuipiam] om. vero Al. — visus est] est visus Al. — 
sororis] sorori AH. — lectissimae] electissimae H (corr. m 2 ); electissimae A 
cctf., Al. — praesentem] add. se Al. — cum avum esse dixit] om. Al. 

— avum sunm] ita ^, Schol.; om. suum cett. , ego seclusi. — quod simile 
factum] quid sim. fuit f. Al. — illo tempore] eo temp. t [3, Ha. — Lentuli 
vir clarissimus] Lentuli viri clarissimi AHV (clarissumi A); Lent. claris- 
siinus vir Al. — ille etiam] om. etiam Al. — de summa rei p.] de summa 
dignitate rei p. Qhx, Al.; de summa rei p. dignitate L; de summa rep. 
Ho. oi/n nonnullis dett.; de diprnitate summae rei p. Lamb. • — minueretur] 
deminueretur Ila.; diminueretur (J h. — minueretur hic ad evertenda fun- 
(iainenta rei p.] om. AIIV (A relicto spat. vac. dimidiae lin.). — accersit] 
ita codd. excepto Lgm. n. 58 apud Halmium; arcessivit Al., Lamb.; arcessit 
//'/.. Cl. — concitat] concitavit Al. — vocat] evocavit Al. — trucidandos] 

Al. — et ceteros] om. et Al. — Cassio] ita x et unus Oxoniensis Clarkii; 
oin. - niini censeo] ita Or. ex coni. Ernesti; vereamini censeo codd. 

- amini H; vere animi A); vereamini minus censeo Cl.; vereamini 
i Al.. Ha., Mue. — ac nefando] ac nefario Al. — nimis aliquid severe] 
ita r j ./:. Al., Ild.. Mue.; nimis aliquid severius cett.; aliquid severius (ojh. 
oimis) cl. — multo magis est verendum] cum m. ma. sit vqr. Al. — cru- 
deles] add. magis Al. — 14. iaciunturj iaotantur Al. — satis praesidi] om. 
A. — hodierno] hodierna A. — transigenda] transisrunda A, Ha., 
Mue. — ct provisa e1 parata] om. et — et Al. — tum multo etiam] tum 

q in. Mue. T-homines oiuiiiuin] ita codd.; homines <^omnium generum^ 
omnium ^7.; homines Omnium <generum omnium > Mue. — denique] 
go seclusi. — omnium denique] denique omnium Al. — plena 
teniplii circum forum] />///. Al. — ■ omnes aditus] om. omnes Al. — templi 
ac loci] 1. ac. t. Al. — est cniin) e. est Al. — sentirent] ita x; sentire a t u\ 
Bentlunl B. — L">. neque in] n. enim Al.; om. in A. — sed in] s. iam Al. 

— salutem dignitatemque] dignitatem salutemque Al. — consentiunt] 
iunt Al. ita summam] i. Bumma Al. — ut vobiscum] ut nobiscum 



74 APPENDIX CRITIGA 

Al. — haec causa] om. haec Al. — nullum posthac] om. nullurn Al. — ad 
ullam] ad nullam Al. — partem esse venturum] e. v. p. Al. — frequen- 
tasset] frequentes advocavit Al. — sortis] huius sor. Al. — salutem con- 
munem] c. s. Al. — 16. multitudo etiam] e. m. Al. — cui non haec] am. 
non h. — et conmune] et hoc comm. quidam Halmiani dett., Al.\ et <hoc> 
comm. Ha., Mue. — cum sit carum] ita x et Oxoniensis Clarkii (o); non 
sit c. h; om. cum cett. — sua virtute] om. Al. — huius civitatis] om. huius Al, 

— vere hanc] verum hanc AV; ont. vere [}, Ha.; hanc vere Al. — suam 
patriam esse] s. e. p. L, Mue.; om. esse (3; post iudicant habet t. — hic nati] 
hinc n. Al. — nati loco] 1. n. (J. — hosce homines ordinesque] ita (} h, Ha., 
Mue.; huiusce ordinis q. homines A; hosce ordines atque homines V, Cl.; 
huiusce ordinis hominesque L; hosce ordines hominesque i; hos homines 
ordinesque Al. — conmemoro] commemorem Al., Lamb., Or. — qui modo] 
qui nunc modo AV. — haec stare] obstare Al. — quantum audet] q. audeat 
a; tantum quantum audet fl h, Al., Lamb., Or.; tantum seclusif Mue. — 
ad conmunem salutem] ita x; ad sal. comm. S h; ad communem salutis 
Al.; om. communem Ha„ Cl. — voluntatis] voluntatem Al. — 17. sperare 
sollicitari] sperantem sollicitare Al. — temptatum] tentatum Ha. — esse 
velint] e. velit Al. — immo vero] ita unus Oxon. et unus Halmii; nisi vero 
cett., Al. — oti] ocio Al. — etenim omne] add. eorum Al. — atque quaestus] 
ac q. Al. — frequentia civium] om. civium Al. — occlusis] occulsis A. — 
futurum fuit] f. est Al. — 18. vos ne populo Rom.] vos ne R. P. Al. — 
voluntate studio virtute voce] ita (3 x, Al., Mue.; om. studio virtute cett., 
Ha., Cl. — vobis se] om. Al. — Penatium] penates Al. — illum ignem] 
ignem illum S, Ha. — sempiternum] perpetuum ac sempiternum Al., 
Lamb., Or. — omnium deorum templa] omnia templa deorum Al. — vestra- 
rum atque] v. ac Al. — hodierno die vobis] hodierna d. v. A; om. vobis 
Al. — 19. facultas datur] add. ut sui oblitus alii (sic) memoretur Al. — 
universum populum Rom.] universam R. P. Al. — fundaturn. imperium 
quanta virtute stabilitam] om. Al. — una nox] n. u. Al. — non modo con- 
fici] ita y, Al. (et Harl. 2716 Clarkii); nemo non confici A; non modo non 
confici cett., Ha., Cl. ; non modo [non] confici Mue. — a civibus hodierno] vobis 
hod. Al. — 20. sed eam esse iudico turpem] ita h V V, Al., Lamb., Or., Mue.; 
s. e. esse tur. iud. A t; s. e. iud. esse tur. (3, Ha.; s. e. turpem iud. (om. esse) 
Cl. — et contemptam] ita S h x, Al. (omisso et); om. cett., Ha., Cl.; ego 
seclusi cum Mue. — numquam Patres Conscr.] P. C. numq. Al. — quam 
illi mihi] ita S h, Al.; q. mihi illi x; mihi seclusit Mue., om. cett., Ha., Cl. 

— honestastis] honestatis A, Al. — semper bene gesta] bene gestae (om. 
semper) A; s. b. gestae V (3, Al. — conservata re publ.] conservata reip. A; 
conservatae reip. V (3, Al. — 21. sit Scipio] sic Scipio A. — clarus ille] 
ille cl. Ha. — Italia] ex Italia (3, Al., Lamb., Or.; ex seclus. Mue. — ornetur 
alter] om. alter Al. — Africanus] Afiricanus A. — Paulus] L. Paulus Al. 

— cursus regionibus] r. c. Al. — continentur] continetur A. — 22. est uno 
loco] inest in uno loco Al. — condicio] condicior A. — in amicitiam] ita ^; 
flexis literis habet Ha., seclusimus Mue., ego; om. cett., Al., Cl. — nec vi] 
neque vi Al. — nec beneficio] neque b. Al. — id ego] quod ego Al. — 
omnium gentium] ita codd. in omnium gent. Cl. (cum uno Marc. 255, qui 
in sup. lin. habet.). — atque a meis] a sup. lin. A. — reperietur] reppe- 
rietur A. — coniunctionem] ita [3 x; conductionem cett. — confringere] 



APPENDIX CRITICA , 7;> 

pertringere \l. — 23. oum Ita sint] (ufd. P. C. .11. - propter urbis] pr. hu.no 

urheni veetram .1/. — repudiata] add, q. A. — clieutelis] clientibus Al. 

uoepitiisque provincialibus] hospitesque prov. AV; hospitibusque 

proT. h\ pro provintialibus pro hospitio officii Al. — couparo] paro Al. 

— pro uaeis] et pro m. Al. -t- pcrspicitis] prospicitis hbt; couspicitis h. 

— totiusque] totius quae A. — ■ in vestris fixa] om. in Lamb., Or.; vestris 
meutibus Lnflza .11. tutissimo] firmissimo Al. — arbitrabor] arbitror A, 
Al. — salutem verum etiam] sal. sed Al. — solius] solus A, Al. — con- 

servaverit Al. — 24. populique Rom.] P. C. Al. — ac focis] 

nm. ac Al. — atque templis] ac t. A,* Al. — ac libertate] de 1. Al. — de 

9a] deque un. Al. — - habetis eum] h. enim Al. — vestris decretis] 

oretis A (relicto spat. vacuo nonnull. verborum post uris). — prae- 

praestare quoad possit h ei Cod. Coloniensis (apud Halmium). 

! IVM t ATILINAVI LIB. IIII EXPLICIT FttLICITER A (fol. 67 r.). 



INDBX NOMINUM 



(Ftomanis signis oraiiones, arabicis vero paragraphi designantur). 



Aemilius (Paulus) IV 21. 

Africa IV 21. 

Ahala (C. Servilius) I 3. 

Allobroges III 4, 6, 8, 10, 11, 14, 

22; IV 4, 5, 12. 
Alpes IV 6. 
Annius (Q.), III 14. 
Appenninus II 23. 
Apulia II 6; III 14. 
Aurelia Via II 6. 
Aurelium Forum I 21, 24. 

Caesar (C.) IV 7, 9, 10. 

Caesar (L.) IV 13. 

Capitolium III 9, 19, 22; IV 18. 

Carthago IV 21. 

Cassius (L.) 9, III 14, 16, 25; IV 13. 

Catilina I 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 
13, 15, 18, 0, 21, '22, 29, 30, 
32, 33; II 1, 3, 6, 7,9, 12, 13, 14, 
15, 16, 18, 20, 22, 23, 24, 26; III 
3, 8, 12, 16, 25; IV 4, 12, 13. 

Catulus (Q.) III 24. 

Ceparius (M.) III 14. 

Cethegus (C. Corn.) III 6, 8, 9, 
10, 14, 16, 25; IV 11, 13. 

Chilo (Q. Annius) III 14, # 17. 

Cinna (L. Corn.) III 9, 24*. 

Concordiae aedes III 21. 

Cornelius (Lentulue Sura) III 9. 

Cotta (C. Aurelius) III 19. 



Etruria I, 5; II 6; III 19. 
Faesulae III. 14 
Faesulanus ager II 14. 
Falcarii (Vicus Falcariorum) I 8. 
Flaccus (Cn. F.) I 29. 
Flaccus (L.) III 5, 6, 14. 
Fortuna pop. Rom. I 15. 
Fulvius (M.)-I 4. 
Furius (P.) III 14. 

Gabinius (P. Cimber) III 6, 12, 14; 

IV 12. 13. 
Galli III 8, 9, 11, 12, 14, 22; IV 13. 
Gallia III 4. 

Gallicanae (legiones) II 5. 
Gallicus (ager) II 5, 6, 26. 
Gallicus (tumultus) III 4. 
Glaucia (C.) III 15. 
Gracchi I 29. 

Gracchus (C.) I 4; IV 4, 13. 
Gracchus (Ti.) I 3; IV 4. 

Hannibal IV 21. 

Iovis Statoris aedes I 11, II 12. 
Italia I 5, 9, 12, 27, 29, 33; II 7, 

8, 24, 25; III 9, 15; IV 2, 6, 13, 

21, 24. 
Iuppiter I 33; III 20, 21, 22, 29. 

Laeca (M. Porcius) I 8, 9; II 13. 



78 



INDKX NO.VIINl M 



Lentulus (P. Corn. Sura) III 6, 8, 
9, 10, 12, 14, 15, 16, 22, 25; 
IV 2, 5, 10, 12, 13, 17. 

Lepidus (M.) I 15, 19; III 24. 

Manlius (C.) I 7, 23, 24; II 14, 
16, 20. 

Marcellus (M.) I 21. 

Marius (C.) I 4, 15; III 24; IV 21. 

Massilia II 14, 16. 

Massilienses II 16. 

Memmius (C.) IV 4. 

Metellus (M.) I 19. 

Metellus (Q.) I 19; II 5, 26. 

Minucius (M.) II 4. 

Mulvius Pons III 5, 6. 

Numantia IV 21. 

Octavius (Cn.) III 24. 
Opimius (L.) I 4. 

Palatium I 1. 
Paulus IV 21. 
Penates IV 18. 
Perses rex IV 21. 
Picenus ager II 5, 6, 26. 
Pompeius (Cn.) IV 21. 
Pomptimis (C.) III 5, B, 14. 
Praeneste I 8. 
Publicius II 4. 

Reatina praefectura III 5. 



Roma I 7, -9; II 8, 16, 17. 
Romulus I 33; III 19. 
Saturnalia III 10, 17. 
Saturninus (L.) I 4, 29; IV !. 
Scipio (Pub. Pont. Max.) I 
Scipio (P. Corn. Afr.) IV 21. 
Scipio (Africanus alter) IV 21. 
Sempronia lex IV 10. 
Servilius (C.) I 4. 
Sestius (P.) I 21. 
Sibyllina fata III 9, 11. 
Silanus (Decius) IV 7, 11. 
Spurius Maelius I 3. 
^tatilius (L.) III 6, 9, 14. 
Stator (Iuppiter) I 33. 
Sulla (L. Corn.) II 20; III 9, 14, 24. 
Sulpicius (C.) III 8. 
Sulpicius (P.) III 24. 

Tiberis III 5. 
Tongilius II 4. 
Torquatus (L. M.) III 18. 
Transalpinum bellum III 4. 
Tullius (Cicero) I 27. 
Tullus I 15. 

Umbrenus (P.) III 14. 

Valerius (L.) I 4. 

Vesta IV 18. 

Vestales (virgines) IV 2, 12. 

Volturcius (T.) III 4, 6, 8, 11, 12; 

IV Q. ^ 






INDEX ELOCUTIONIS 

continens rocabulorum ampllssimam seriem tullianarumquc 
locutionum exempla varia 



( Romanis signis orationes singulae, arabicis vero paragraphi designantur) 



abdicare (se praetura) III 14; IV 

5; (magistratu) III 15. 
abhorrere (a moribus) I 20. 
abicere (consiliuru belli faciendi) II 

14; (abiectus conscientia) III 10. 
abiectus (adiect.) IV 20. 
absconditus III 3. 
absolutio (virginum) III 9. 
abundantia II 10. 
abuti I 1. 
accersere IV 4, 13. 
acer (acria supplicia) I 3; (milites 

acres) II 21; (acer homo) III 17. 
acerbitas IV 1, 7. 
acerbus IV 2; (quam acerbissimum 

Bupplicium Bumere de servis) IV 

12; 13, 15. 
aoervus (acervi corporum) III 24. 
nictoritatis) I 4. 
(acriufi vigilare) I B. 
adeps nr 16. 
adferre (medicinam consili atque 

orationis) n 17. 

adficere (supplicio) II 3. 

adfinis (Cacinori) IV 6. 

adflietus (maerore) II 2. 

adgregare I 30. 

adhibere (vim) I 19. 

aditus (omnium aditus benere) 1 1 1 
16; IV 14. 



adiungere (sibi auxilia) III 12. 
administer (audaciae) I 7. 
administrare (rem p.) II 14, 28; 

III 18, 21. 
admonitus (admonitu Allobrogum) 

III 8. 
adpellare II 12. 
adquirere (ad fidem) II 18. 
adsciscere II 8. 

adsequi (verbo) II 12. 

adservare (domi) I 19. 

adsuefactus II 9. 

adulter II 7, 23. 

advesperascere III 5. 

aedes III 8. 

aediflcium II 18. 

aeger (morbo gravi) I 31. 

aequitas II 25; (fori) IV 1. 

aera (legum liquefacta) III 19. 

aerarium II 25; IV 15. 

aerarius (tribunus) IV 15. 

aestus (aestu febrique iactari) I 31. 

aetas (aetate iam adfectus) II 20; 

IV 14. 

aeternus III 26; (aeternum bellum) 
IV 22; (aeterna supplicia) I 33. 
ager II 18. 

agrarius (agrarioe ooncitare) l \' 4. 
agrestis ll 5, 20. 



80 



INDEX ELOCUTTONJS 



alea II 10. 
aleatores II 23. 
alienigenae (hostes) IV 22. 
alienus (aes alienum) II 4, 8, 18, 

19, 20, 21. 
altare I 24. 
aliquando I 10. 
amantissimus (rei p.) III 5. 
amentia I 8, 25; II 11, 25. 
amici ac necessarii I 16. 
amicire (velis) III 22. 
amittere (ius civis) II 15. 
amor (amore adduci) II 18. 
amplecti IV $, 7. 
amplificatus III 2. 
amplissimus (vir) I 3; (amplissimis 

verbis gratias agere) III 14; (am- 

plissima praemia)' IV 5. 
amplitudo IV 9. 
angulus II 8. 
anhelare (scelus) II 1. 
animadversio IV 13. 
animadvertere I 20, 30. 
animus (animuni inducere cum 

infin.) I 22; (animus magnus) 

II 18; (est enim nobis in animo 

ut) III 28. 
antelucanus II 22. 
aperire III 7. 
aperte IV 10. 
appropinquare II 11. 
aquila (argentea) I 24; II 13. 
ara (arae Penatium) IV 18, 24. 
arcere I 33. 

ardere (tecta ardebunt) I 29. 
ardor (caeli) III 18. 
argenteus I 24; II 13. 
argentum II 18. 
argumentum III 13. 
arx (omnium gentium) IV 11. 
aspectus IV 11; (urbis) IV 16. 
aspicere II 12. 
atrocitas (atrocitate animi moveri) 

IV 11. 
atrox I 7. 
auctionarius II 18. 
auctor (sceleris) I 27; IV 9. 
audacia (connrmare audacia) I 4; 

(humana) II 10; (consilium eri" 

pere audaciae) III 22. 



audax (ad facinus) II 9, 13; (mentei 
homlnumaudaclssimoram) III 27. 
audere III 16. 
aures III 4. 

auspicia I 33; (consularia) IV 2. 
auxilium (ferre) II 9. 
avus I 4. 

bacchari (in voluptate) I 26; IV 11. 

barbaria III 25. 

barbarus III 22. 

barbatus (bene) II 22. 

beatus II 10, 20. 

bellum (inferre patriae) I 23; (ne- 
farium) I 25; II 24; (bello va- 
stare) I 29; (inpium ac nefarium) 

I 33; (domesticum) II 1, 11; (in- 
dicere) II 14, 15, 18; (crudelis- 
simum) III 25; (intestinum) II 
28; III 3; (externa bella) III 27; 
IV 2; (aeternum) IV 22. 

beneficium IV 22. 

benignitas (deorum) IV 19. 

benivolentia III 2. 

bipertito (esse) III 5. 

bonus (caedes bonorum) II 10. 

breviter (constanterque respondere) 

III 11. 

caedes I 6, 7, 24; II 7, 10; III 10, 
15, 19, 21, 23; (infinita) III 25; 

IV 4. 

caelum (ardor caeli) III 18; (per- 
cuti de caelo) III 19; (caeli 
regiones) III 26. 

calamitas (rei p.) I 11, 22; III 24; 
(imperi) IV 4. 

callidus III 17. 

campus (in campo interficere) I 11; 

II 1; IV 2. 
canere III 18. 
cantare II 23. 
capitalis (hostis) II 13. 
carcer II 22, 27. 

carere (aspectu civium) I 17. 
carus (atque iucundus) IV 11. 
castra (Manliana) I 10, 30; (ponere) 

II 14. 

castrensis (castrense latrocinium ) 

III 17. 



INDEX ELOCUTIOMS 



81 



qmqb (oasu aliquo excidere) I 16. 

cuust (certa de causa adduci) I 5; 

(Inpudentissima) II 18. 
oedere (temporibua rei p.) I 22. 
oaloriter IV 6. 
oena (anteluoana) II 22. 
oenturio n 14. 

(oum scelere) II 11; 18, 

(de amore rei p.) IV 15. 
oervioee III 17. 
cinis (in cinere urbis) II 19; (ciuis 

deflagrati imperi) IV 12. 
circumcludere (praesidiis, diligentia) 

I 7; (consiliis) II, 14. 
circumscriptor II 7. 
circumsedere IV 3. 
circumspicere IV 4. 
circumstare (senatum) I 21; (tri- 

bunal) I 32. 
clarus (luce clariora consilia) I 6. 
clemens I 4; IV 12. 
coercere (suppliciis) I 3. 
coetus I 6, 10. 
cogere (senatum) III 7. 
cogitare II 7, 10, 16, 20; III 12, 

21; IV 1, 3, 10, 19. 
cogitatio II 16. 
cognoscere (signum et manum) 

III 10. 
cognitor IV 9. 
cohors (praetoria) II 24. 
colonia I 8; icolonias constituere) 

II 20. 24. 

colonus II 20, 26; III 14. 

color III 13. 

comes II 9; IV 11. 

comissatio II 10. 

comitare (quod ex urbe parum co- 

mitatus exierit) II 4. 
comitatus (cum magno comitatu) 

III 6. 

comitia (consularia) I 11; comitium 

I 5. 
conatus (prohibere) II 26, 27. 
concedere (ab oculis) I 17. 
concidere II 5; IV 11. 
concipere II 7. 
conoitare (tumultum publicum) 111; 

(perditos cives) I 23; (servitia) 

IV 13; ib. 20; (nova quaedam) 
IV 6. 



oonoupisoere u 19. 

concordia II 19; III 25; IV 15. 

concursare (circum tabernas) IV 17. 
concursus (bonorum) I 1. 
condemnare (inertiae nequitiaeque) 

I 4. 
condere (in animis) III 26. 
condicio (misera) II 14; (fortuna 

atque condicio) III 27, 28; IV 1; 

(incerta nascendi) III 2; (tolera- 

bilis) IV 16, 22. 
conferre (se in castra) II 14. 
cdnfertus (cibo) II 10. 
confessio III 13, 15; IV 4. 
confidere II 11. 
confirmare I 9. 

confiteri (rei confessi sunt) IV 5. 
conflagrare (urbem) III 25. 
conflare (invidiam alicui) I 23, 25. 
confligere II 25. 
coniectura III 18. 
coniunctio IV 15, 22. 
coniungere (se) III 8; IV 15. 
coniunx III 1, 33; IV 3, 12, 18, 24. 
coniuratio I 1, 6, 13, 27; (nascens) 

I 30; 31; II 6; III 14, 17; IV 4, 

6, 18. 
coniuratus III 21; IV 20. 
conivere II 27. 
conlega III 14, 24. 
conligere II 8. 
conlocare (signum) III 20, 21, 26; 

IV 12. 
conmemorare II 9. 
conmendare IV 23. 
conmendatio (maiorum) I 28. 
conmovere (se contra rem p.) I 6. 
conmunis (conmune patriae solum) 

IV 16; (conmunis patria) IV 18. 
conmutare (rem p.) III 25. 
conperire I 10, 27. 
conpetitor I 11. 

conplecti (mulieres inpudicas) II 10. 
conplexus II 22. 
conprimere I 11, 30. 
conprehendere I 5. 
conrigere I 22. 
conroborare (coniurationem nascen- 

tem) I 30; III 26. 
conruere II 22. 



M. TlJLLI ClCERONIS Ju L. (iitiliuiiin OTOtiOMS 



82 



INDEX ELOCUTIONIS 



conrumpere II 7. 
conruptela I 13. 
conruptor (iuventutis) II 7. 
consceleratus II 19; III 16. 
conscientia (scelerum) I 17; II 13; 
III 10; (magna vis conscientiae) 

III 27. 

consecratus (campus) IV 2. 

consensio I 32. 

consentire (mente voluntate voce) 

IV 18. 

conservare (rem p.) II 14; (conser- 

vata re p.) III 15. 
consilium I 1, 3, 6; (sanctissimum 

gravissimumque) I 9; 18; II 14; 

(neque humanis consiliis fretus) 

II 29; III 1, 7, 14, 18; (consilium 
ad facinus aptum) III 16, 20; 
IV 4, 13, 15, 20. 

conspectus (stare In conspectu) 

IV 3. 
conspiratio IV 22. 
constantia II 25. 
constrictus (scientia) I 1. 
consul (designatus) I 11. 
consularis I 4; IV 19. 
consulatus II 10, 11; III 26, 28; 

IV 23. 
consulere (senatum de summa re p.) 

III 13. 

consumere II 9; (dies noctesque) 

III 4. 
contaminare (se sanguine alicuius) 

I 29. 
contemnere II 5. 
contendere II 25. 
contentio (partium) IV 13. 
contentus I 7 . 
conticescere III 10. 
continere (potestate) II 26; (urbis 

moenibus contineri) III 16. 
continentia II 25. 
contio IV 11. 
contionator IV 9. 
controversia II 1; III 10. 
contumelia (vocis) I 16. 
conventus (nocturnus) II 13. 
convictus (conscientia) II 13. 
convincere I 8. 
convivium II 20, 23. 



eonvoeare I 1; (senatum) II 12. 
copia (copias conparare) II 17, 10, 
24, 29; (pcdestres copiae) IIJ 
9, 16. 
copiosus II 18. 

crescere (in dies singulos) I 5. 
cruciatus IV 1; (animi et corporis) 

IV 10, 12. 
crudelitas III 24; IV 11, 12. 
crudeliter I 30; IV 10. 
crudelis II 14, 28; III 23, 25; IV 

12, 13. 
cruentus II 2. 
cubile IV 17. 

cumulare (scelus scelere) I 14. 
cupiditas (effrenata ac furiosa) I 25. 
cura I 9; IV 14. 
curare (cura ut vir sis) III 12. 
curia (obsidere cum gladiis curiain) 

I 32; II 1, 5; III 20; IV 2. 
cursus (otiosus vitae) IV 17. 
custodia (custodia dignum se ipsum 
iudicare) I 19; II 26; (in custo- 
diam tradere) III 14, 29; (in 
custodiam dare) IV 5, 8, 10. 23. 
custodire I 6. 
custos (urbis) I 11; II 27; III 24, 29. 

dare (in custodiam) IV 5. 
debilitare (debilitatus stupris) II 

10, 14, 24; III 10. 
debilis III 3. 
declinatio (parva quadam declina- 

tione effugere) I 15. 
decoctor (decoctores rustici) II 5. 
decretum IV 20, 24. 
deducere (de sententia) II 18. 
deferre (rem ad patres conscr.) II 12. 
defetigatus II 21. 
deflcere (a re p.) I 28; II 10. 
defigere (sicam in consulis corpore) 

I 16. 
deflagrare IV 12. 
delere (rem p.) III 25. 
deligere I 9. 

delubrum III 2, 22; IV 2, 18. 
demens (scelere) III 11. 
dementer III 22. 
demigrare I 19. 
deminutio (civium) III 24. 



lM>r.\ BLOCUTIONIS 



83 



denuntiare (dieni) 111 17. 
depellere (de spe conatuque) II U; 

15. 
deplorare IV 4. 
deposcere 11 6; 1 1 L 14. 
depravatus IV 22. 
deprehendere II 27. 
dereliotus (ab omni 11011 modo for- 

tuna veruin etiam spe) I 25. 
descrlbere II 13. 
deserere 1 1 14. 
deaiderare 1,10. 
desigrnare (notare et designare oculis 

ad caedem) I 2. 
desperare (desperandus) II 10; (des- 
peraiv honores) II 18. 
-peratio (rerum onmium) II 25. 
desperatus II 5, 10. 
destrictus (grladius) III 2. 
detrahere (de possessione) II 8. 
detrimentum (ne quid res p. detri- 

menti caperet) I 4. 
dicere (sunt qui dicant) II 12; (sen- 
tentiam) III 13; (dicam quod 
^entio) III 17. 
dictator II 19. 
dictatura II 20. 
dies (certo die) I 7; (diem consti- 

tuere) I 24. 
difflcultas (domestica) I 14; (ista 
res difficultatem habere videtur) 
IV 7. 
digmitas IV 1, 7, 8, 9, 20, 23. 
diiudicare III 25. 
dilectus II 22. 
diligens (consul) II 14. 
diligrenter (ac fortiter decernere de 

universa re p.) IV 24. 
diligrentia (privata) I 11; (summa 
cura atque diligrentia) IV 14, 23. 
dilucescere III 6. 
dimicatio III 23. 
dimittere (coetum) I 10. 
direptio (sociorum) I 18. 
direptor 11 20. 
, disciplina (maiorum) 112. 
discribere (urbis partes ad incendia) 

I «1. 
dincrimen IV 4. 
dispertire IV 7. 



diseeminare I V 6. 

dissensio (civilis) II l 24, 25; IV 15. 

dissentire III 2 1. 

dissiniilis II 9. 

dissimulare I 30; II 17; IV II. 

dissolvere II 18. 

distribuere (partes Italiae) I 9- 

III 8. 
divellere II 22. 
dolor (dolorem adferre) I 25. 
domesticus I 13, 14: (domesticum 
bellum) II 1, li, 27; (domestici 
hostes) III 14, 22, 28; (dome- 
sticae insidiae) III 17; (dome- 
stica victoria) IV 22. 
domicilium III 22; (universum rei 

P.) IV 12. 
dominatio II 19. 
dormire II 10. 
dubitare (cum infin.) II 18. 
donare I 22. 
dux (domestici beili) II l; (togatus) 

II 28; III 23; (ducibus dis) II 29; 
duces urbani) III 8; (dux belli) 

III 16. 

ebriosus II 10. 

ecquid I 20. 

edictum (praetoris) II 5. 

edocere II 13. 

educere I 10; II 24. 

eflrenatus (eflrenata audacia) I 1; 

eflugere I 11; (corpore effugere) 

I 15. 

egere (senatu) II 25. 

egestas II 24, 25; IV 10. 

egredi (ex urbe) I 10. 

egreg^us II 27; III 5. 

eicere (eiectus ad alienos) I 23; 

II 12, 13, 14, 15, 24; III 3. 
elabi I 16. 

eludere I 1. 

emergrere II 24. 

emittere II 15. 

emori I 20. 

equitatus III 9. 

equites (Romani) I 9, 21, 32; II 25- 

IV 15, 22. 
eripere (timorem) I 18; (ex inte- 

ritu) IIJ 23. 



84 



INDEX ELOOUTIONIS 



errare (vehementer) IV 6. 

eructare II 10. 

erumpere I .6; II 1; III 3. 

etiam atque etiam II 27. 

evadere II 2. 

evertere I 18. 

evocator (servorum et civium per- 

ditorum) I 27. 
evomere (pestem) II 2. 
exaggerare (auctae exaggerataeque 

fortunae) IV 19. 
exanimatus IV 3. 
exaudire IV 14. 
excedere II 1. 
excelsus (in excelso conlocare) 

III 20. 
excludere I 10. 
excursio (nocturna) II 26. 
exercitatio II 9, 20; (dicendi) III 11. 
exercitus (instruere exercitum) II 

24; III 23; IV 23. 
exhaurire I 12; II 7. 
eximius (eximia laude ornari) IV 21. 
exitiosus IV 6. 

exitium I 9, 12, 33; III 25; IV 10. 
exitus (consulatus) IV 2; (diei) IV 3. 
expromere (industriam, laborem) II 

22. 
exsilium 1 13, 20; (exsilium cogitare) 

I 22, 23; II 12, 13, 14, 15, 16. 
exspectare (vocem) I 20; II 11, 18, 

19, 27; IV 3. 
exsultare I 23, 26; II 3. 
exter (exterae nationes) II 25. 
exterminare III 3. 
externus II 11. 
extinguere (populi Rom. nomen) 

IV 7. 
extorquere (sicam de manibus) I 16; 

(ferrum de manibus) II 2. 

facile (facile patior sileri) I 14. 

facinerosus II 22. 

facinus I 14, 18; (obire) I 26; (de- 

ferre IV 6. 
facultas III 4; (non semper facultas 

datur) IV 19. 
falsus (falsa invidia) II 15. 
fama (haerere in fama) I 13; IV 12. 
fames (fainis patientia) I 26; II 9; 

III 16. 



familia II 20. 

familiariter (vivere) II 7. 

fanum IV 24. 

fatalis (annus) III 9; (fatale nomen) 

IV 2; (fat. consulatus) ibid. 
fatum II 11; (sibyllina fata) III 9, 
11, 19; (ex fatis sperare) IV 12. 
fauces I 5; II 2. 
fax (facem praeferre) I 13; (faces 

ardorque caeli) III 18; IV 18. 
febris (febri iactari) I 31. 
femina (lectissima) IV 13. 
ferre (arma contra rem p.) II 18. 
ferreus IV 3, 12. 
ferrum I 9; II 2. 
fldes II 10, 25; (fidem facere) III 

4, 8. 
fingere II 7. 
flagitare II, 6. 
flagitiose (servire) II 8. 
flagitiosus (flagitiosi greges) II 10. 
flagitium I 13, 18. 
flamma (e flamma atque ferro eri- 
pere urbem) III 1, 25; (foedis- 
sima flamma) IV 2. 
florere (florentissima urbs) II 29; 

(florere in urbe) III 25. 
flos (totius Italiae) II 24. 
focus IV 18, 24. 
foedus (scelerum) I 33; (sceleris) 

II 18; IV 2. 
formido IV 8. 
fortiter IV 24. 
fortitudo I 29; II 25. 
fortuna (fortunarum ruinae) I 4; 
(vita fortunaeque civium) I 33; 

II 10; III 1, 2, 7; (fortuna 
subeatur) IV 2; 15, 16, 17, 18, 19. 

fortunatus II 7, 10. 

forum II 1; III 20, 21; IV 2, 14. 

frangere I 22. 

fraudatio II 25. 

frequentia I 16, 21; IV 15, 17. 

fretus (prudentia) II 28. 

frigus (frigoris patientia) I 26; II 9; 

III 16. 

frons (sit denique inscriptum in 
fronte unius cuiusque ) I 32. 

fructus (libidinum) II 8; (praedio- 
rum) II 18; (vitae) III 28. 



l\ M.\ ELO CTTIONIS 



85 



foga I 10, 22; [I 14. 

fugere (fogientes exoipere) III 8. 

fugitivufl 11 19. 

Rdgere (purpura) II 5. 

folmen (fulminum Laotus) III 18. 

fuiulameiitiiin (rei i». evertere fun- 

dameuta) IV 13. 
fundaiv (imperium) IV 19. 
tnneetus i 24; iii 22. 
fnrere (furens audacia) II 1, 20. 
furiosus I 25. 
furor I 1, 15, 22, 31; II 25; III 4; 

IV 6, 11, 20. 
furtini (inter sese aspicere) III 13. 
furtum III 17. 

ganeo II 7. 

gaudium (gaudiis exsultare) I 26. 
gelidus (aquam gelidam bibere) 131. 
gener IV 3. 

lbinam gentium sumus) I 9. 
genus (hominum) II 17, 18, 19, 20, 

21, 22; (genus hoc universum) 

IV 17. 
gerere (bene gesta re p.) III 15. 
gladiator I 29; II 7, 24, 26. 
gladiatorius (ludus) II 9. 
gladius III 5, 6, 8, 10. 
gloria (laudi et gloriae servire) I 23; 

29. 
gradus (honorum) I 28. 
gratia (magnam gratiam habere dis 

inm.) I 11; (praeclaram gratiam 

referre) I 28; (referre gratiam) 

IV 3; (agere gratias) IV 5. 
gratulatio IV 10, 20. 
grex (desperatorum hominum fla- 

gitiosi greges) II 10, 23. 
gabernatio III 18. 

ire II 13. 
baruflpicee III 9, 19. 
bebescere I 4. 

rnufl (he8terno die) IV 5. 
blems (hiemem tolerare) II 23. 
bonestas II 25. 

honesto i - uine alicuius) I 29. 

honores (iusti ac debiti) III 23. 
honos (nemini togato habitus) IV 5. 
hora (unius usuram horae alicui ad 
vivendum dnre) I 29. 



honibills (pestis rei p.) I 11; II 15. 
hospitium (hospitia provinclalia) 

IV 23. 
hostis (acerbissimus) I 3; (hostes 

patriae) I 33; II 4; IV 22; (bostes 

domestici) III 14; (rei p.) IV 10. 
humanitas IV 11. 
humi (iacere humi ad obsidendum 

stuprum) I 26. 

iam (dudum) I 12; (pridem) IV 6. 

id agere ut IV 12. 

id inire consilium ut IV 4. 

ignavia II 25. 

ignis (Vestae sempiternus) IV 18. 

ignominia I 14. 

illa altera IV 9. 

imperator I 10, 27; II 24; (togatus) 

II 28; III 23. 
imperare (cum infin.) I 27. 
imperium I 12; (ad summura imp. 

efferre) I 28, 33; II 3, 19; III 1, 

9, 19, 20, 22, 26; IV 4, 7. 12, 

14, 19, 21, 23. 
inanis I 16; II 12. 
inauratus III 19. 
inberbus II 22. 
incendere (urbem) III 10, 14. 
incendium (incendia et caedes) I 6; 

(invidiae incendio conflagrare) 

I, 29; II 6, 10; III 15, 19, 21; 

IV 4. 11. 
incensio (Capitoli) III 9. 
inceptum II 27. 

incidere (in aes alienum) II 20. 
incidere (linum tabellarum) III 10. 
inclinare (quocumque vestrae 

mentes inclinant atque senten- 

tiae) IV 6. 
incolumis II 2; III 25. 
incredibilis I 7, 25; II 8; III 4, 21. 
increpare (quidquid increpuerit) I 

18. 
incumbere (ad salutem rei p.) IV 4. 
indemnatus II 14. 
indicare III 8, 14; (se) III 27. 
indicere (bellum) II, 14. 
indices (coniuratorum) III 21; IV 

5, 10. 
indicium (exponere atque edere) 



INDEX ELOCUTTONIS 



III 10, 13; (patefactis indiciis) 
III 15; (ad indicia pervenire) 

III 22. 

inducere (animum) I 22. 

industria II 9, 22. 

inertia I 4, 29; II 21. 

iners II 10. 

infamis (mulier) II 7. 

inferi (ab inferis excitare) II 20. 

infestus I 11, 17; (urbs infestissima) 

IV 21. 
infimus III 12. 

infinitus (caedem infinitam civium 

facere) III 8, 25. 
infirmus III 3; IV 20. 
infitiari I 7; III 11. 
infitiator (lentus) II 21. 
inflammare (urbem) I 32; IV 13; 
(inflammatus maximo furore ac 
scelere) III 4. 
ingenium III 11. 
ingenuus IV 16. 
ingravescere I 31. 
ingredi (in bellum) II 14. 
inhiare (uberibus) III 19. 
inhumanus IV, 12. 
inicere (tumultum civitati) III 7. 
inimicitia II 11. 
iniquitas II 25; IV 7. 
iniquus II 15. 

inire (id consilium ut) IV 4. 
initiare (sacris) I 16. 
inlecebra I 13; (iuventutis) II 8. 
inlustrare I 6, 32; III 20. 
inlustris III 2. 
inmanis IV 13. 

inmanitas I 14; (sceleris) IV 11. 
inmaturus (mors inmatura) IV 3. 

inopia (inopiae patientia) I 26; 
II 24. 

inpeilere II 8, 20. 

inpendere I 14, 22, 29; II 11, 28; 
IV 4. 

inperitus I 30; IV 17. 

inpertire (laudem) III 14. 

inpetrare I 19. 

inpetus III 6, 28. 

inpius I 23; (inpia dextera) I 24; 
IV 8, 18. 

inportunus I 23; II 12; IV 12. 

inplorare (deos inni.) II 29. 



inprobitas II 3, 11; III 11. 
inprobus I 30, 32; II 14, 28; (in- 
probissimus) III 6, 28; IV 7, 8, 
15, 23. 
inpubis (inpuberem) IV 13. 
inpudens II 18. 
inpudenter (negare) III 12. 
inpudentia III 11. 
inpudicus II 23. 
inpunitus (ac liber) I 18. 
inpurus II 23. 
inretire I 13. 

insidiae (occultae) II 1; (urbanae) 
II 6, 11; (absconditae) III 3, 17; 
IV 2, 18. 
insidiari I 11; (somno maritorum) 

I 26; II 10. 
insidiosus II 28. 
insigne (honoris) III 26; (laudis 

insignia) ibid.; IV 23. 
insimulare III 12. 
insolenter II 20. 
insperatus II 20. 
instare II 11. 
instrumentum (instrumenta vir- 

tutis) II 9. 
integer III 25; IV 6. 
intercedere I, 4. 
interitus I 9; III 9, 21; (legum) 

III 19, 23, 24. 
interimere III 24. 
internicio (civium) III 25. 
interventus III 6. 
intestinus I 5. 
intimus II 19. 
intueri (terram) III 13. 
inurere 1 13; (dolorem civitati) II 20. 
investigare III 3. 
inveterascere III 26. 
invictus (populus) II 19. 
invidia I 22, 23; (posteritatis) I 28; 

29; II 3, 4, 15; III 3, 28. 
invidiosus II 15. 
invidus III 29. 
invitare I 24. 
is est ut I 22. 
isto pacto I 17. 

iter (convertere ad fugam) II 14. 
iucundus (caeli spiritus) I 15; (iu- 
cundi atque inlustres dies) III 2. 



[NDEX KLOCUTIONIS 



87 



iudkaie (voa multis ludioiis imli- 
oavifltis I LV 5. 

vium iura teuere) 1 28; (ius 
iuramlum) III 9; (ius oivls) III 15. 
lnventua n 7. 

labefaetaiv (statum Pei l>.) I 3; 

IV 22. 
labor l 36; (quantis laboribus fun- 

datum imperium) IV, 19. 
re (ultro) III 28. 
- (Romulus parvus) III 19. 
laetitia (perfrui) I 26; III 2. 
lamentari IV, 4. 
lanientatio IV 12. 
languidue (vino) II 10. 
largitio IV 13. 

r (et prodigus) IV 10. 
latro (latrones Italiae) I 33; II 7, 24. 
latrocinari II 16. 
latrocinium (inpium) I 23, 27, 31; 
(apertum) II 1, 22; (castrense) 

III 17. 

latus (non enim iam inter latera 
nostra sica illa versabitur) II 1. 

laus (eumma) I 11; (laudi servire) 
I 23; (praeclara) III 10; (laudem 
inpertire) III 14, 26; (honestatis) 

IV 20, 21, 23. 
lectulus IV 17. 

(ad quietem datus) IV 2. 
leotue (femina lectissima) IV 13. 
legatus III 6; IV 13. 
leges (neglegere) I 18; (de civium 

Romanorum supplicio rogatae) 

I 2-. 
lenk IV 10, 11. 
lenitas II 6, 27, 28. 
leno IV 17. 
lepidus II 23. 

(rem. p.) II 7; IV 8, 10. 
levissime (dicere) III 17. 
levitas IV 9. 
liberare (magno metu) I 10; (rem 

p. niaximi- periculis) III 14; 

(religione liberari) III 15. 
Uberi III 1, 23; IV 3, 12, 18, 24. 
libertas (ea quae dulei-.-in 

IV iG; (stabilire Ubertatem) 

IV 19. 



Ubertinus II 1 li; IV 16. 
libido I 13; II 8, 9, 10, 25. 
linirua III kj. 

limuu (inci(icre) III 10. 

litterae III 4, 6, 7, 8, 9; (litteras 
recitare) III 10, 11, 17; (litte- 
rarum monumenta) III 26; IV 4. 

locare III 20. 

locuples II 18; locupletior ibid. 

locus (habendi senatus) I 1; (loco 
moveri) II 1; (summo loco nati) 
IV 16; (sellae atque operis et 
quaestus cotidiani locus) IV 17, 

longinquus (hostis) II 29. 

ludus (gladiatorius) II 9; III 20. 

lumen (lumina civitatis extinguere) 

III 24. 

lux I 15; (orbis terrarum) IV 11, 16. 
luxuria (agrestis) II 5; 11, 25. 

machinari (pestem) I 2. 
machinator (scelerum) III 6. 
mactare (summo surTplicio) I 27; 

(aeternis suppliciis) I 33. 
maeror (maerore adflictus et pro- 

fligatus) II 2; (maerore moveri) 

IV 3. 

magistratus II 27; III 15. 

maiores I 4, 12; (mos maiorum) 

I 27; (conmendatio maiorum) 

I 28; II 3. 
maleficium III 4. 
malleolus (malleolos et faces ad 

inflammandam urbem conparare) 

I 32. 
malum IV 6. 

manare (per Italiam) IV 6. 
mandare (vitam fugae solitudi- 

nique) I 20; III 16; (penitus 

animis mentibusque mandare) I 

27; IV 10. 
mandatum III 4, 8. 
manicatus (manicatis et talaribus 

tunicis) II 22. 
manifesto (rem deprehendere) III 

4; 17. 
manifestus (scelora manifesta) II 

27; III 11; (testis) III 17. 
manus (coniuratorum) I 12; III 3; 

IV 20; (manum parare) I 15; 



88 



INDEX ELOCUTIONIS 



(vim et manus inferre) I 21; 
(manus ac tela continere) I 21; 
(sceleratorum manus) I 23; III 
16; IV 4; (manus inproborum) 
I 25; (m. naufragorum) II 24, 
26; (manum cognoscere) III 10, 
12, 13; (manus tendere) IV 18. 

mater (familias) IV 12. 

maturare (res) II 26. 

mature II 18. 

maturitas (audaciae) I 31. 

medicina (consili) II 17. 

mediocris II 10. 

meditari (fugam) I 22, 26. 

meminisse I 7. 

memor IV 19. 

memoria (post hom. memoriam) 
I 16; II 28; (memoria tenere) 
III 19, 25; (ex memoria senatus 
consultum exponere) III 13; 
(huius diei memoria sempiterna) 

III 26; (consulatus memoria) 

IV 23. 
mendicitas IV 10. 

mens (mente conscelerata ac ne- 
faria concupiscere ) II 19; (mente 
captus) III 21; (mentem volun- 
tatemque suscipere) III 22; 
(mente consentire) IV 18; (men- 
tibus figere) IV 23. 

merito (ac iure laudare) III 14. 

metus (esse in metu propter ali- 
quem) I 18; II 26: (abiecta metu 
fllia) IV 3, 21. 

minae II 14. 

minitari II 1. 

minuere (aliquid de summa rei p.) 
IV 13. 

miscere (nova quaedam) IV 6. 

miser II 14, 23; (neque misera 
mors sapienti) IV 3, 17; (haec 
videntur misera atque miseranda) 
IV 12. 

miseria IV 7, 8. 

misericordia IV 11. 

misericors IV 12. 

mitis IV 10. 

mittere (mane salutatum) I 10. 

mixtus II 21. 

moenia I 5, 19, 33; II 1; III 2, 16. 



moles (vix molem invidiae -n-tj- 

nere) I 23; (mali) III 17. 
moliri (perniciem rei p.) I, 5, 8; 

(pestem patriae) II 1; III 4. 
mollis (spem mollibus sententiis 

alere) I 30. 
monitus (monitos etiam atque 

etiam volo) II 27. 
monstrum (atque prodigium) II 1. 
monumentum (laudis) III 26; (mo- 

numenta litterarum) ibid. 
mora I 9; III 5. 
morbus I 31. 
mores (a moribus abhorrere) I 20; 

(mos maiorum) I 27; II 3. 
mors (media) IV 18. 
motus (rei p.) II 4; 27, 28. 
mucro (cruentus) II 2; III 2. 
mulier (mulieres inpudicae) II 10. 
muliercula II 23. 
multare (morte perniciosos cives) 

I 28, 29; II 4; (morte) IV 7. 
multitudo III 14. 

municipes II 26. 

municipium II 24; IV 7, 8. 

munire I 8, 10. 

murus I 10; II 17; IV 18; (tutis- 

simus) IV 23. 
mutare (mentem) I 6; (sententiam) 

II 14. 

mutus III 10; (nihil mutum nihil 
• tacitum) III 26. 

nancisci I 25. 

natio II 11, 25. 

naufragus I 31; II 24. 

necessitas (naturae) IV 7. 

nefarie II 1. 

nefarius (coetus nefarii) I 6,-11, 

25, 33; II 7, 15, 19, 29; III 3, 

16, 21, 22, 27; IV 7, 8. 
nefandus IV 13. 
negare III 12. 
negotium (male gerere) II 21; 

(nescio an amplius mihi negoti 

contrahatur) IV 9. 
nepos II 7. 

nequam (nequior) II 9. 
nequitia I 4, 29; II 11. 
nex (neces multorum civium) I 18; 



[M)i:X ELOCUTTONIS 



89 



(inpiam dexteram ;»<1 aeoem 

civiuin transferre) I 24. 
nitere (ungaentis) II 5. 
Dltldns II 22. 
aooere III 27. 

aooturnus (conventus) II 13. 
iiomcii (suo Domine bellum indi- 
II 14; (meo nomine) III 15; 

(nomen i^opuli Roin. defendere) 

IV 3. 
noniinatiin IV 5. 

nota (domesticae turpitudinis) I 13. 
novus (tabulae novae) II 18. 
nudius tertius IV 10, 13. 
nudus (atque inanis) I 16; II 12. 
numen (numine atque auxilio deo- 

rum inni.) II 29. 
numerus (in nostro numero) I 9; 

II 8; (in hostium numero duci) 

III 25. 

nutus (deorum inm. nutu atque 
consilio) III 18, 21. 

obligare (fortunas suas) II 10; (se 

obligatum putare) IV 22. 
oblinere (ungruentis) II 10. 
oblivisci II 27. 

obscure (agere) I 8; (serpere) IV 6. 
obses IV 3, 9. 
obsessus (praesidiis) I 6. 
obsidio IV 21. 
obstupefactus II 14. 
obstupescere III 13. 
obtemperare I 20. 
obtingere (si quid obtigerit) IV 3. 
occasus (imperi) III 19. 
occidens (ab occidente) III 18. 
occludere IV 17. 
occulte III 5. 

occupare (provincias) IV 6. 
occurrere (cum accus.) III 16. 
oculus (infestis oculLs conspicere) 

I 17; III 13, 18; IV 1. 
odium I 16; (iustum ac debitum) 

I 17. 
offlcium (consulare) IV 19. 
oinen I 33. 
opee III 22. 
opinio (praeter opinionem omnium) 

III 11; (latius opinione) IV 6. 



oppetere IV 7. 

oppressus (aere alieno) II 8. 

optare (ab dis inm.) II 1.3. 28; 

III 4. 
optimates I 7. 
orare III 10. 
oratio (medicinam orationis adferre) 

II 17. 
orbis terrae I 9. 
ordo I 20, 30; II 12; IV 14, 15, 

16, 18, 19. 
oriens (ad orientem convertere) III 

20. 
ornamentum II 24; (ornamenta ho- 

noris) III 26. 
ornare III 29. 
ornatus II 18. 
os (ora atque oculi) IV 1. 
ostendere III 10; (quanta sit con- 

scientiae vis) III 11. 
ostentare (patientiam famis, fri- 

goris, inopiae) I 26. 
otiosus (bona otiosorum) I 26; 

(cursus vitae) IV 17. 
otium III 17; IV 17. 

pacare II 11; III 22. 

pacisci (diem) I 24. 

parere IV 1. 

parens I 17; (patria conmunis 

parens) ibid.; II 8. 
paries (isdem parietibus tuto esse) 

I 19; (domesticus) II 1. 
parricida (civium) I 29; II 7, 22. 
parricidium (de parricidio patriae 

cogitare) I 17; 33. 
particeps (publici consili)I2; (con- 

iurationis) III 14. 
parvulus (nlius) IV 3. 
pastores (Apuliae) III 14. 
patefacere II 13. 
pater (familias) IV 12. 
patientia (abuti patientia) I 1; (fa- 

mis) I 26. 
patres conscripti I 4, 9, 27, 29, 31, 

32; II 12; IV 1, 3, 4 etc. 
patria (multo carior vita) I, 27; II 

27; (patriam unice amare) III 10; 

(consulere patriae) IV 3; (pul- 

cherrima) IV 2. 



90 



INDEX ELOCUTIOVIS 



patrioius II 26; III 22. 

patrirnonium (profundere) II 10. 

pectere (pexo capillo) II 22. 

pecudes II 20. 

percellere II 2. 

percipere (diligenter) I 27. 

perditus I 5, 13, 23, 25, 27; II 7, 

8, 11, 12, 25, 29; III 14, 16; 

IV 8, 17, 22. 
perferre (vigilias) II 9. 
perfringere I 18. 
perfrui (laetitia) I 26. 
perfugium (conmune) IV 2. 
pergere (perge quo coepisti) I 10; 

(recta perge in exsilium) I 23. 
perhorrescere IV 12; audaciam ci- 

vium) IV 16. 
periclitari I 11. 
periculum (inclusum) II 11, 15; 

(inpendens patriae) II 28; III 1, 

7, 14, 28, 29; IV 1, 2, 9, 18; 

(suo solius periculo omnia con- 

servare) IV 23. 
permanere II 10; (in eadem mente) 

II 11, 18. 
permittere (rem publ. senatus con- 

surto) I 4. 
permodestus II 12. 
permovere II 5. 
pernicies I 8, 11, 33; II 11; IV 2, 

10, 12. 
perniciosus I 24, 28. 
perpetuus IV 9. 
perscribere (senatus consultum) III 

13. 
perspicere (voluntatem) I 20, 21; 

II 9. 
perterritus I 22; II 14. 
pertimescere (vim) I 17; (invidiam) 

I 29; II 1, 5, 6, 11, 14, 18, 24; III 

7, 16; IV 8, 9. 
perturbatus II 19; (vehementis- 

sime) III 12. 
pestis (pestem machinari) I 2; (rei 

p.) I 30, 33; (patriae) II 1; (evo- 

mere pestem) II 2; IV 9. 
petitio (petitiones ita coniectae ut 

vitari posse non viderentur) I 15. 
petulantia II 25. 
pletas II 25. 



placare II 17; III 19, 20. 

poena (poenarn sufferre) II 28; 

IV 6, 8; (poenas dependere) IV 

10; (remissio poenae) IV 13. 
polliceri II 8, 28. 
popina (aes alienum contractum in 

popina) II 4. 
popularis IV 9, 10. 
porta (patent portae) I 10; II 27. 
possessio II 18; (libertatis) IV 16. 
posteritas I 22, 28, 29. 
potestas (potestatem facere) III 

11, 21. 
praeceps III 21. 
praeclarus (praeclara patientia) I 

26; II 10; (praeclara sentire de 

re p.) III 5. 
praedator II 20. 
praedicare I 23; II 9. 
praedicere IV 6. 
praedium II 18, 20. 
praefectura III 5. 
praemittere II 13. 
praemium (virtutis) III 26; IV 5; 

(maximis praemiis adficere) IV 10. 
praesidere (urbi) IV 3. 
praesidium I 7, 8, 10, 11; II 24, 

26; III 8, 27; IV 8, 14, 18, 27. 
praesto esse III 8. 
praestolari I 24. 

praetermittere I 14; III 18, 20. 
praetexta (quem amare in prae- 

texta coeperat) II 4. 
praetor I 4, 19; (urbanus) I 32; 

II 5; III 5, 6, 8, 14, 15. 
praetorius (cohors praetoria) II 24. 
praetura (se abdicare praetura) 

III 14; IV 5. 
precari (deos inm.) II 29. 
premere (aere alieno premi) II 19. 
pretium (operae pretium est) IV 16. 
princeps (principes civitatis) I 7, 

15; (ordinis) II 12; (senatus) III 
13; (rei p.) III 25; (princeps 
coniurationis) I 27; (princeps 
vox) IV 19. 

principio III 3. 

pristinus II 6. 

privare IV 7. 

privatus (privatae res) I 13; 28; 
III 29. 



INDEX ELOCUTIONIS 



91 



prooella IV \. 

proouratio (inoendendae urbis) III 

n 
prodigus IV 1<>. 
profectio 1 32. 

proferre (tabuiae novas) II 18. 
profloere I 27. 
profioisci I 10; (in exailium) I 20; 

(ad eaedem) I 24; (ad inpiurn 

ac nefarium belluin) I 32; II 6, 

13. 15, 16. 
profligatu> (maerore) II 2. 
profugere I 7; II 6. 
profundere (patrimonia) II 10. 
prolatare IV 6. 
propagare II 11; III 26. 
propulsare IV 22. 
proscriptio II 20, 21. 
prosequi I 21. 
prosternere II 2. 
provideutia III 14. 
providere (rei p.) II 18, 26; III, 3, 

4, l^, 27, 29; IV 4, 14, 18, 19. 
provincia II 25; IV 6; (patefacere 

provincias) IV 21; (provinciam 

neglegere) IV 23. 
prudens 'II 10. 
prudentia II 25, 29. 
pruiuae (ac nives) II 23. 
publicare (bona) IV 8. 
publicatio (bonorum) IV 10. 
publicus (consilium publicum) III 

7; (fides publica) III 8. 
pudicitia II 25. 
pudor I 22; II 25. 
pulviuar III 23. 
punctum (temporis) IV 7. 
purgare (urbem) I 10. 
purpura (fulgere) II 5. 
purpuratus IV 12. 

quae-utor IV 10. 

quaestio (leges et quaestiones ne- 

glegere) I 18. 
quaestus 'cotidianus) IV 17. . 
querimouia I 27. 

quid eet quod I 6; quid est I 20. 
quid quod I 16, 19. 
quid sibi volunt II 23. 
quid tandeni 1 27. 



(|iiid vero l 14. 

quies (laborum ac miseriaruin) IV 7. 
quietus II 19. 
quirites II 1, 2, 3, 4 etc. 
quod reliquum est II 27. 
quo taudem animo I 16. 
• quo usque tandem I 1. 

rapere (ad mortein) I 27. 

rapina II 10; (rapinarum spes) 

II 20. 
ratio II 9, 11; (belli) II 13; (bona) 

II 25; (quacumque ratione placet) 
IV 6, 9. 

recitare (litteras) III 10; (tabellas) 

ibid. 
recognoscere I 6, 8. 
reconciliatio (concordiae) III 25. 
recreare (rem p.) II 7; (se ex magno 

timore) III 8. 
recusare IV 8. 
recusatio III 5. 
redimitus (sertis) II 10. 
redundare I 29; (sanguine) III 24. 
referre (ad senatum) I 20; (gratiam) 

I 28; IV 3. 
regie (facere) I 30. 
regio IV 21. 
regnum (atque imperium urbis) 

III 9. 

relevare (invidiam) II 15. 

religio III 15. 

remanere II 17, 27; III 4, 17. 

remissio (poenae) IV 13. 

remorari I 4. 

removere (a rei p. consiliis) III 14. 

repente Xconticescere) III 10. 

repentinus (insperatae ac repen- 

tinae pecuniae) II 20. 
repudiare I 19. 
resecare II 11. 
res (novis rebus studere) I 3; (po- 

tiri rerum) II 19. 
reservare (ex media morte reser- 

vatus) IV 18. 
residere I 12, 31. 
responsum (ferre) I 19; (responsa 

haruspicum) III 9, 20. 
restinguere III 2. 
reticere II 13. 



92 



INDEX ELOCUTI<>\ F- 



retorquere (oculos) 11,2. 
retundere (mucrones) III 2. 
revocare II 22; (a scelere) III 10. 
reus (rei confessi sunt) IV 5. 
rex II 11, 19. 
robur II 24. 
robustus II 20. 
rogare (sententiam de re p.) I 9; 

<legem) I 28. 
ruina I 14. 
rusticus II 5. 

sacrarium (scelerum) I 24; II 13. 
sacrosanctus II 18. 
sacrum (sacris initiare) I 16. 
sagax (sagacissimus ad suspicandum) 

I 19. 
saeculum II 11. 
saltare II 23. 

salvus II 28; III 3, 25; IV 3, 11. 
salus (summa rei p.) I 33; II 27; 

III 2, 4; IV 1, 23, 24. 
salutare II 12. 

sanare II 11, 17; III 15; IV 2. 
sancire IV 8, 10. 
sanctus (sanctissimae voces rei p.) 

I 29. 
sanguis III 23, 24. 
satelles (audaciae) I 7. 
saucius II 24. 
scaena II 9. 

scelerate (susceptum belliim) I 27. 
sceleratus I 23, 24. 
scelus (sceleri ac furori obsistere) I 

15; (conscentia scelerum) I 17; 

(a scelere abhorrere) I 18; (sce- 

lerum foedere coniungi) I 33; I 

22, 27, 31; (scelus anhelare) II 1; 

7, 25, 27, 29; III 4, 10, 11; (in 
scelere vigilare) III 17; 21; IV 7, 

8, 11, 13. 

scortum (quaerere) II 10; (scorto- 

rum cohors) II 24. 
secedere (secedant inprobi) I 32. 
secernere (se a bonis) I 23; IV 14. 
securis II 13. 
sedare (bellum) II 28; /pugnam) 

III 6. 
sedes (sedes imperi servare) III 26; 

(hunoris) IV 2, 18, 24. 



seiungere I 22. 

sella IV 17. 

seminarium II 23. 

sempiternus III 26; IV 7, 1-. 

senator II 12. 

senatus I 1, 2, 6, 7, 16; (ad eenatum 

referre) I 20, 21; II 5, 9, 12, 

25, 27; III 3, 4, 7, 8, 10, 13, 15, 

21; IV 8; senatus consulturn I 3, 

4; III 13. 
sensus (sine sensu nascimur) III 2; 

(de meo sensu iudico) IV 11. 
sententia I 9; (molles sententiae) I 

30; (sententiam mutare) II 14; 

(in sententiam ingredi) II 29; 

III 10; (sententiam dicere) III 

13; IV 6, 7, 9, 10, 11; (ante . 

quam ad sententiam redeoj IV 20. 
sentina (rei p.) I 12; (urbis) II 7. 
sermo II 10. 
sero (potius serius quain cTiideliua 

fieri) I 5. 
serpere IV 6. 

sertum (sertis redimiti) II 10. 
servitium (servitia excitare) IV 4; 

(servitia concitare) IV 13. 
servitus IV 16, 21. 
servus (servorum praesidio uti) 

III 8. 
severitas (id quod est ad severi- 

tatem lenius) I 12, 29; II 6; IV 4; 

(in summa severitate versari) IV 

7, 13. 
severus IV 13. 
sica I 16; II 1; (sicas vibrare di- 

scere) II 23; III 8, 10. 
sicarius II 7, 22. 
significatio (deorum inm. significa- 

tiones) II 29. 
signum (integris signis) III 6; 10, 

12, 13, 17, 21; IV 4. 
silentium I 20. 
silvester II 24. 
si minus I 10, 22. 
simulacrum III 19, 20. 
simul atque II 12. 
singularis III 15; IV 11, 23. 
sinus II 22. 
sitis II 9; III 16. 
sobrius II 10. 



INDEX ELOCUTIONIS 



93 



- I uefaria ) 1 .*>.">. 
sociu> (amentiae soelerisque) I 8. 
sodali> l 19; 11 9. 
sol (solis eursus) IV. 21. 
Bolitudo l. 20. 

BoUicitare [II, 1. 14, 16; IV 4, 17. 
BOllicitatio 111 14, 22. 
solum (oonmune patriae solum 

dulce Lucundum) IV 16. 
BOlutus (solutior Lenitas) II 27. 
i IV 13. 
■pi !r i venena) II 23. 

(hominum honestissima) 
II 18. 
Bpeculari I 6. 

spe derelictus) I 25, 30; (rapi- 
naram) II 20; IV 8; (spem fal- 
lere) IV 23. 
spiritus (caeli) I 15. 
spoliare (spoliatus armis audaciae) 

II 14. 

stabilire (libertateiu) IV 19. 

starc (stantem urbem reliquit) II 2. 

statua (statuae veterum hominum) 

III 1-. 

stirp> iac semen malorum omnium) 

I 30. 

Btudere (studeus novis rebus) I 3. 
studium (ad vitae studium medi- 

tari) I 26; (libertinorum homi- 

uum studia) IV 16, 23. 
stultitia II 3. 
Btultus II 10, 18. 
stuprum (obsidere) I 26; (nefarium) 

II 7. 9, 10, 25. 

subicctor (testamentorum) II 7. 

Bubeellia I 16; II 12. 

subsidium II 9. 

succcdere II 20. 

BUmmue (dc summa re p. senatum 

consulere) III 13. 
sumptuosc II 20. 
Buppeditare (pass.) II 25. 
supplex IV 18. 
BUpplicatio (dis inm.) III 15, 23; 

IV 5, 10. 
BUpplicium (actcrnis suppliciis mac- 
l 33; IV 7, 8. 
• re [V 8. 
Buspe< tus (graviter) 1 17. 



suspiclo (scditionum) 14; 19; III 5. 
Bustentare IV 6. 

tabella III 10, 13. 

taberna (concursare circum ta- 

bernas) IV 17. 
tabescere II 6. 
tabula (tabulis includere) I 4; 

(tabulae novae) II 18; (auctio- 

nariae) ibid. 
taciturnitas (indicio taciturnitatis 

oppressus) I 16; III 13. 
tacitus (quodam modo tacita lo- 

quitur) I 18, 20; III 26. 
taeter I 11. 
talaris (tunica) II 22. 
tanti (est mihi) II 14. 
tardissime III 6. 
tarditas III 20. 
tectum (tecta urbis petere) I 12, 

33; II 26, 29; III 2,29; IV 18,24. 
telum (stare in comitio cum telo) 

I 15; (si quid telorum esset) III 8. 
temeritas II 25. 
temperantia II 25. 
tempestas (invidiae) I 22; II 15. 
templum (templa deorum inm.) I 

12, 21, 33; II 29; III 2, 22; 

IV 2, 14, 16, 18, 24. 
temptare I 27; III 16; IV 17. 
tempus (o tempora o mores) I 2; 

(id temporis) I 10. 
tenebra (aeternis tenebris vincu- 

lisque mandare) IV 10. 
tenere (teneri undique) I 6; (te- 

nentur litterae) IV 4. 
tenuis II 20; (tenuissimus ) IV 16. 
terra (abire in aliquas terras) I 20; 

(terra marique) II 11, 29; (terrae 

motus) III 18. 
terminare (fines imperi caeli regio- 

nibus terminare) III 26. 
terminus IV 21. 
testamentum (subicere) II 7. 
testis III 17. 
timidus II 12. 

timor (timorem eripere) I 18. 
toga (velis amicti non togis) II 22. 
togatus (dux atque imperator) II 

28; III 23; IV 5. 



INDEX ELOCUTIONIS 



tolerabUis IV 16. 

tolerare II 10. 

tradere (in custodiam) III 14. 

transcendere IV 6. 

transigere III 15; IV 14. 

tribunus pl. I 4; IV 4; (tribuni 

aerarii) IV 15. 
triumphus III 26; IV 23. 
trucidare (ferro) I 9; IV 12, 13. 
tu... tu (anaph.) I 22. 
tumulus (silvestris) II 24. 
tumultus I 11; II 26, 28; III 4, 7. 
tunica (manicata, talaris) II 22. 
turbulentus II 21. 
turpiter (amare) II 8; (perire) II 21. 
turpitudo (domestica) I 13, 22; 

II 25. 
turpis (mors) IV 3, 20. 
tutus (tuto esse) I 19. 
tyrannus II 14. 

ubera (lupina) III 19; (inhiare ube- 

ribus) ibid. 
ultro(inprobosultrolacessere) III 28. 
unguentum II 5, 10. 
urbanus (praetor) I 32; (urbanae 

opes) IV, 23. 
urbs (huius urbis atque imperi) I 

33; (pulcherrima) II 29; III 1; 

(lux orbis terrarum atque arx 

omnium gentium) IV 11. 
usura I 29. 
usurpare IV 7. 
uti (usurus) II 18; (civibus melio- 

ribus uti) ibid.; (uti opera forti 

fidelique) III 14. 
utilitas IV 9. 
uxor (superior) I 14; (exanimata) 

IV 3, 12. 

vacillare II 21. 

vacuefacere (locum novis nuptiis) 

I 14. 
vacuefieri I 16. 

vacuus (mortis periculo atque insi- 

diis) IV 2. 
vadimonium (vadimonia deserere) 

II 5, 21. 

vagina (in tabulis tamquam in 
vagina recondituin senatus cons.) 
I 4. 



valere (ad 1< adae <■' per^ 

fringendas) I 18; (exercitattonfl 

dicendi) III 11; (ad gloriam) 

III 29. 
varietas (sine ulla varietate senten- 

tiam sequi) III 13. 
varius II 21. 
vastare (caede atque incenttiis) I 3; 

(bello) I 29; IV 13. 
vastatio II 18. 
vastitas I 12; (ex bello et vastitate 

eripere) IV 2. 
vates IV 2.' 
vectigal II 25. 
vehementer (errare) IV 6. 
vehemens (senatus consulturn) I 3; 

(consul) II 13; IV 11, 12, 13. 
velum (velis amictus) II 22. 
vena (in venis atque in visceribus 

rei p.) I 31. 
veneficus II 7. 
venerari I 24; II 29; III 29. 
vereri II 16; III 3; IV 14. 
versari I 10; (in insidiis) I 31; 

II 23. 
vestigium IV 12. 
vetus (aes alienum) II 21. 
vexare (rem pj I 27; (urbes) I 29. 
vexatio (direptioque sociorum) I 

18; (acerbissima) IV 2. 
vicinus II 21. 
victoria (externa) IV 22. 
videlicet (ironice) II 12. 
videri (videor mihi videre) IV 11. 
vigilare II 10, 27; III 6, 16. 
vigilia (vigiliae urbis) I 1, 8, 26; 

II 9, 19, 22, 26, 29; III 3, 6. 
vilis I 21. 
villa III 5. 

vincere (magnifice) II 1. 
vinculum (in vincla ducere) I 27; 

(vincula sempiterna) IV 7; (aeter- 

nis vinculis mandare) IV 10; (vin- 

cula Fumpere) IV 8. 
vindicare I 19, 32; IV 6. 
vinum II 10. 
violare III 27. 
vir (summi viri et clarissimi cives) 

I 29; (vir fortissimus et aman- 

tissimus rei p.) IV 13. 



INDEX ELOCUTloMS 



95 



vinrines 11 1 9; (Vestales) IV 2, 12; 

(foga yirginum) IV 12. 
virtus III 14. 
vis (vim adhibere) l li>: (vim in- 

feire) 1 21; (vis conscientiae) 

11L 2 7: LV 3; (vifl inproborum) 

IV 23. 
vita (vitam fuirae solitudinique 

mandare) I 20; (vita vilissima) 

I 21. 
vitare (aepectum praesentiamque) 

I 17; (suspicionem) I 19. 
vituperatio IV 11. 
vivere (honeste) II 21. 



vixduni 1 10. 

volitare II 5, 15. 

voluntas (inpudentissima) II 18; 
IV 9; (quantum conferri potejst 
voluntatis) IV 16, 17, 18; (vestr* 
erga me voluntas) IV 1, 11. 

voluptas (inoredibilis) I 25; (in 
voluptate bacchari) I 26. 

votum (vota facere contra rem p.) 
II 18. 

vulneraie (voce) I 9; (omnium 
mentes sensusque) I 17. 

vulnus (grave accipere) IV 13. 

vultus (ora vultusque) I 2; III 13. 



TABULA RERUM 

QUAE m HOC VOLUMINE CONTINENTUR 



Praefatio p. vn 

Argumentum » xvi 

Scholiastarum argumenta . . . » xxi 

Exempla enarrationis scholiastae Gronoviani in II orat. » xxiv 

Testimonia » xxvn 

Oratio prima » 3 

» secunda * » 17 

» tertia » 31 

» quarta » 45 

Appendix critica » 59 

Index nominum . » 77 

Index elocutionis » 79 



G. B. PARAVIA & C. 



Corpus Scriptorum Latinorum Paravianum 

Moderante CAROLO PASCAL 

CAESARIS, C. IULII, Coraraentarii De bello civili. Recensuit, 
praefatus est, brevi appendice critica instruxit Dominicus 
Bassi (N. S) L. 2 75 

— — Comraentarii De bello gallico. Ad fidem praecipue codicis 

Neapolitani nunc primum excussi, edidit, praefatus est, ap- 
pendice critica instruxit Dominicus Bassi (N. £8) . »10 — 

— — Editio minor (solo testo; non rilegato) . . . »5 — 
CAESARIS, C. OCTAVIANI AU6USTI, Operum fragmenta. Collegit, 

recensuit, praefata est Henrica Malcovati (N. 38. Prossima 

pubblicdiione). 
Carmina ludicra Romanorum, Pervigilium Veneris, Carmen de 

Rosis, Priapeorum libellus. Recensuit, praefatus est, ap- 

pendicem criticam, testimonia adiecit Carolus Pascal (N. 17) » 4 50 
CATULLI, Q. VALERII, Carmina. Recensuit, praefatus est, ap- 

pendicem criticam addidit Carolus Pascal (N. 1) . » 2 25 

CICERONIS, M. TULLII, De re publica librorum sex quae supersunt. 

Recensuit, brevi appendice critica instruxit Carolus Pascal. 

Praefatus est, testimonia adiecit Iohannes Galbiati (N. 4) » 2 75 

- Pro Milone, pro Archia. Additis argumentis Asconii et 
Scholiastae Gronoviani ad Milonianam, Scholiastae Bobiensis 
ad utramque. Recensuit, praefatus est, appendice critica et 
indicibus instruxit Sixtus Colombo (N. 8) . . . » 5 — 

Pro Sexto Roscio Amerino, De imperio Cn. Porapei. Recen- 

suit, praefatus est, appendice critica et indicibus instruxit 
Sixtus Colombo (N. 20) » 6 50 

- Laelius De Amicitia liber. Recensuit, praefatus est, appen- 

dice critica instruxit Egnatius Bassi (N. 27) . . »5 — 

Editio minor (solo testo ; non rilegato). (Pross. pubblicaz). 

Cato Maior De Senectute. Recensuit Attilius Barriera. 

( Vrossima pubblicazione). 
Brutus. Recensuit Aloisius Valmaggi (in preparazione). 

— — In L. Catilinam orationes. Textum ad optimorum mss. 

tidem recognovit, praefatus est, appendice critica et indicibus 
instruxit Sixtus Colombo (N. 35) . . . . » 6 50 

— — Editio minor (solo testo, non rilegato) . . »3 50 

Pro Ligario, pro Marcello, pro Deiotaro. Recensuit Sixtus 

Colombo. (X. 36. Prossima pubblicazione). 
ENNII, Q., Carminum reliquiae. Recensuit Carolus Pascal (in 

preparazione). 
IUSTINI, M. IUNIANI, Historiarum Philippicarum Epitome. Re- 

censuit Marcus Galdi (in preparazione). 
IUVENALIS, D. IUNII, Satirarum libri. Recensuit Felix Ramorino 

(in preparazione). 



G. B. PARAVIA & C. 



LACTANTII, CAECILII FIRMIANI, De mortibus persecutorum. Rec. 

I. B. Pesenti. (Prossima pubblicazione). 
LUCRETI CARI, T., De rerum natura. Recensuit Hector Bignone 

(in preparazione). 
MARTIALIS, M. VALERII, Liber de spectaculis — Epigrammaton 

Libri I-IV. Recensuit Caesar Giarratano (N. 29) . L. 12 — 
— — Editio minor (solo testo; non rilegato) . . . »4 — 

Libri V-X. Recensuit Caesar Giarratano (N. 30. Prossima 

pubblicazione) . 

Libri XI-XIV. Recensuit Caesar Giarratano (N. 31. Pros- 

sima pubblicazione). 
MAXIMIANI Elegiae. Recensuit I. Prada (in preparazione). 
MINUCII FELICIS, M., Octavius. Recognovit, praefatus est, ap- 

pendicem criticam addidit Aloisius Valmaggi (N. 5) . »1 25 
OVIDII NASONIS, P., Tristia. Recensuit, praefatus est, brevi 

appendice critica instruxit Carolus Landi (N. 11) . » 2 50 
Artis amatoriae libri tres. Recensuit, praefatus est, appen- 

dicem criticam addidit C. Marchesi (N. 16) . . » 5 — 
Metamorphoseon. Libri I-V. Recensuit, praefatus est, ap- 

pendice critica instruxit Paulus Fabbri (N. 32) . . »9 — 

Editio minor (solo testo; non rilegato) . . . » 4 50 

Metamorphoseon. Libri VI-X. Recensuit Paulus Fabbri 

(N. 33 Prossima pubblicazione). 
Metamorphoseon. Libri XI-XV. Recensuit Paulus Fabbri 

(N. 34 Prossima pubblicazione). 

Fasti. Recensuit Carolus Landi (in preparazione). 

PERSII FLACCI, A., Satirarum liber. Recensuit, praefatus est, 

appendice critica instruxit Felix Ramorino (N. 26) . » 4 50 
Editio minor (solo testo; non rilegato) . . . » 2 — 

PETRONII ARBITRI, Satirarum quae supersunt. Recensuit F. C. 
Wick (in preparazione). 

PHAEDRI, Fabulae. Ad fidem codicis Neapolitani denuo excussi 
edidit, praefatus est, appendice critica instruxit Dominicus 
Bassi (N. 13) » 6 50 

Editio minor (solo testo; non rilegato) . . . * » 1 80 

PLAUTI, T. MACCI, Stichus. Ad codicis Ambrosiani praecipue 

fidem edidit, appendicem criticam addidit C. 0. Zuretti (N. 6) » 1 50 

Captivi. Recensuit, praefatus est, appendicem criticam et 

testimonia adiecit Carolus Pascal (N. 14) . . . » 1 75 

Miles gloriosus. Recensuit, praefatus est, appendice critica 

instruxit C. 0. Zuretti (N. 19; » 6 — 

Pseudolus. Recensuit C. 0. Zuretti (in preparazione). 

Poetae latini veteres. Edidit Carolus Pascal (in preparazione). 

Praetextae fabulae. Octavia cum ceterarum praetextarum re- 
liquiis. Edidit Carolus Pascal (in preparazione). 



G. B. PARAVIA & C. 



PROPERTI, SEX , Elegiarum libri quattuor. Rec. Aloisius Casti- 

glioni (%n preparazione). 
QUINTILIANI. M. FABII, Institutionis oratoriae libri. Recensuit 

A. Beltrami (in preparazione). 
SALLUSTII CRISPI, C, Catilina. Iugurtha. Recensuit G. Fu- 

naioli {in preparazione). 
SENECAE, L. ANNAEI, Thyestes, Phaedra. Recensuit, praefatus 

est, appendicem criticam addidit Humbertus Moricca(N.12) L. 3 
Hercules furens, Troades, Phoenissae. Recensuit Hum- 

bertus Moricca. (Prossima pubblicazione). 

— — De ira ad Novatum libri tres. Recensuit, praefatus est, ap- 

pendice critica instruxit A. Barriera (N. 21) . . »9 — 

Divi Claudii Apocolocyntosis. Accedunt Carmina in Cae- 

sares priores. Edidit Hector Stampini {in preparazione). 
TACITI, CORNELII, De origine et situ Germanorum liber. Ad 
tidem praecipue codicis Aesini reGensuit, praefatus est Caesar 
Annibaldi. Appendicem criticam in Taciti libellum, Scrip- 
torum Romanorum de Germanis veteribus testimonia selecta 

adiecit Carolus Pascal (N. 2) » 1 25 

De vita Iulii Agricolae liber. Recensuit, praefatus est, ap- 

pendice critica instruxit Caesar Annibaldi; accedunt de Cor- 
nelio Tacito testimonia vetera a Carolo Pascal conlecta (N. 7) » 1 25 

— — Dialogus de Oratoribus. Recensuit, praefatus est, appendice 

critica et indicibus instruxit F. C. Wick (N. 10) . » 3 — 

— — Historiarum libri I et II. Ad fidem codicis Medicei recensuit, 

praefatus est,appendicemcriticamaddiditMaximusLenchantin 

de Gubernatis (N. 18) » 4 — 

TIBULLI, ALBII, Carmina. Accedunt pseudo-tibulliana. Edidit 
F. Calonghi (in preparazione). 

VERGILII MARONIS, P., Aeneidos libri. Recensuit, praefatus est, 
appendicem criticam addidit Remigius Sabbadini (N. 22, 23, 
24. 25). Ciascun volume . . . . . . »4 — 

— — Editio minor (solo testo; non rilegato). Ciascun volume »3 — 

— — Bucolicon liber. Accedunt carmina Moretum. Copa, falso 

Vergilio adtributa. Recensuit, praefatus est, appendice cri- 

tica instruxit Carolus Pascal (N. 9) . . . . »1 50 

— - Catalepton, Maecenas, Priapeum « Quid Jioc novi est ». Re- 

censuit, praefatus est, appendicem criticam et indicem ver- 
borum addidit Remigius Sabbadini (N. 15) . . . » 4 — 

Georgicon libri quattuor. Recensuit, praefatus est, appendice 

critica instruxit Remigius Sabbadini (N. 37). . . »5 — 

Editio minor (solo testo; non rilegato) . . . » 3 50 

— Ciris, Culex. Recensuit, praefatus est, appendice critica 
instruxit Caietanus Curcio (in preparazione). 



G. B. PARAVIA & C. 



DIZIONARI e VOCABOLARI 

(EMiziorii Paravia). 

BERAUDI S. — Dizionario dei verbi latini. (Uso del verbo 
latino reso facile alla gioventu studiosa). Un vol. in-8 di 
pag. 248 a due colonne L. 5 

CAMPANINI G. e CARBONI G. — Vocabolario latino-italiano 
e italiano-latino. 2 a ristampa della seconda edizione rive- 
duta, corretta e notevolmente accresciuta. Un volume in-8 di 
pag. vi-1230 a 2 colonne legato in tela . . . »30 

Pregio importantissimo di questo lessico si e quello di essere ac- 
cessibile alla mente dei nostri giovanetti delle prime classi ginna- 
siali. 

CAPPUCCINI G. — Voeabolario della lingua italiana. Un 

vol. in-8 di pag. xn-1822 a tre colonne . . . . »15 
Legato in tela »20 

D'ogni vocabolo e data 1'etimologia conforme alle indagini piu 
recenti. 

Per la sua materia e per 1'ordine con cui c condotto il lavoro, 
il libro contiene in se anche il Vocabolario de' modi errati e granparte 
del Vocabolario dei Sinonimi. 

CHARREL H., G. LAGORIQ, V. FERRARI. — Voeabolario 
italiano-franeese e franeese-italiano. Un volume in-8 

di pag. vi-1420, legato in tela - »20 

Oontiene: La traduzione varia delle parole. — La pronunzia dei 
vocaboli italiani e quella irregolare di talune voci francesi. — L'in- 
dicazione del genere diverso di alcuni sostantivi francesi.— II plu- 
rale delle parole composte. — II femminile irregolare di molti ag- 
gettivi. — La distinzione della h muta ed aspirata. — I nomi per- 
sonali, storici, geografici e mitologici. — La fraseologia, i proverbi, 
i neologismi. 

DELLA NOCE L. e TORRE F. — Voeabolario latino-italiano 
e italiano-latino compilato ad uso delle scuole. 2 vol. in-4 
di complessive pag. 1317 a tre colonne . . . . » 30 ■ 
Legato in un solo volume . . » 40 

LANFRANCHI V. — Lexieon poSticum totius linguse latinse 

in usum scholarum ordinis secundi. Un vol. in-8 di pagine 
xxviii-1474, le^ato »25 



liegia Parnassi ovvero Dizionario poetieo della lingua 
latina. Un vol. in-8 di pag. vi-391 a due colonne . . » 12 

Legato »17 

VALLAURI T. — Vocabolario italiano-latino e latino- 

italiano ad uso delle scuole. 2 vol. in-8 di complessive 

pag. lii-2046 a due colonne »30 

Legati . . » 45